Jednym z głównych celów okupanta niemieckiego była chęć unicestwienia polskiego życia społecznego, naukowego, a także kulturalnego. Likwidacji uległy teatry, muzea, kina, biblioteki oraz księgarnie. Represje nie ominęły także klubów, związków i organizacji sportowych, które zostały rozwiązane. Majątek ich przejęto na własność Trzeciej Rzeszy, sprzęt i urządzenia przekazano do niemieckich organizacji sportowych, powstających od wiosny 1940 r. Władze okupacyjne wprowadziły całkowity zakaz uprawiania jakiejkolwiek aktywności sportowej. Pomimo specyficznych – okupacyjnych – warunków dnia codziennego, sport nadal się rozwijał, choć w zupełnie inny sposób niż przed 1 września 1939 r. Stanowił on bowiem element walki konspiracyjnej z okupantem niemieckim.
Najprężniej podziemne życie sportowe rozwijało się na terenie Generalnego Gubernatorstwa, szczególnie w Warszawie. Wiosną 1940 r., na umiejscowionych z dala od niemieckich patroli boiskach, regularnie odbywały się rozgrywki piłkarskie, które po pewnym czasie przekształciły się w turnieje o mistrzostwo Warszawy. Na Wiśle odbywały się także zawody wioślarskie, żeglarskie oraz pływackie. Oprócz wspomnianych dyscyplin w okupowanej stolicy rozgrywane były na prywatnych podwarszawskich kortach turnieje tenisa ziemnego, w których uczestniczyli czołowi przedwojenni tenisiści m.in. Ignacy i Ksawery Tłoczyńscy. Bardzo często treningi sportowe połączone były z konspiracyjnymi ćwiczeniami wojskowymi, mającymi przygotować młodych ludzi do przyszłej walki. Sportowcy często byli też członkami Związku Walki Zbrojnej, przekształconego 14 lutego 1942 r. w Armię Krajową, zaś samo środowisko sportowe aktywnie wzięło udział w Powstaniu Warszawskim.
Z mistrzostw i igrzysk olimpijskich do Powstania
Szacuje się, że w walkach o stolicę uczestniczyło blisko 1000 sportowców, 200 odniosło rany, poległo zaś około 124, lecz do tej liczby należy dodać 270 piłkarzy, którzy ponieśli śmierć. Na barykadach Warszawy walczyło 27 polskich olimpijczyków okresu międzywojennego, przykładem jest Komendant Główny Armii Krajowej gen. Tadeusz Komorowski ps. „Bór”, uczestnik Igrzysk Olimpijskich w Paryżu (1924 r.), gdzie reprezentował Polskę w jeździectwie.
Płk Tadeusz Komorowski (trzeci z lewej) jako szef ekipy polskich kawalerzystów na Międzynarodowych Zawodach Hippicznych w Berlinie, 1936 r. (fot. ze zbiorów NAC)
Natomiast batalionem „Kiliński” dowodził rotmistrz Henryk Roycewicz, ps. Leliwa, srebrny drużynowy (wraz ze Zdzisławem Kaweckim i Sewerynem Kuleszą) medalista z Igrzysk Olimpijskich w Berlinie (1936 r.), również w jeździectwie. Dowodzony przez niego batalion w nocy z 19 na 20 sierpnia zdobył budynek PAST-y (Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej). Ciężko ranny we wrześniu 1944 r., dwukrotnie odznaczony orderem Virtuti Militari i trzykrotnie Krzyżem Walecznych. Cztery lata po zakończeniu II wojny światowej, w styczniu 1949 r. został aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa pod pretekstem nielegalnej przynależności do Armii Krajowej. Skazano go na sześć lat więzienia, które opuścił w kwietniu 1954 r.
Henryk Roycewicz (w środku) podczas Międzynarodowych Zawodów Hippicznych w Warszawie, 1937 r. (fot. ze zbiorów NAC)
Oprócz rtm. Henryka Roycewicza wśród powstańców warszawskich znaleźli się także brązowi drużynowi medaliści w szermierce z Paryża (1924 r.) i Amsterdamu (1928 r.) Tadeusz Friedrich i Adam Papée (brat Kazimierza Papée, ambasadora RP przy Stolicy Apostolskiej); brązowy medalista w wioślarstwie z Los Angeles (1932 r.) Jerzy Ustupski oraz brązowa medalistka w rzucie oszczepem z Berlina (1936 r.) Maria Kwaśniewska.
Tadeusz Friedrich (stoi 1. z lewej) i Adam Pappe (siedzi 1. z lewej) w składzie reprezentacji Polski w szermierce na Olimpiadzie w Los Angeles, 1932 r. (fot. ze zbiorów NAC)
Jerzy Ustupski (z lewej) i Roger Verey, zwycięzcy Wioślarskich Mistrzostw Europy w Berlinie, 1935 r. (fot. ze zbiorów NAC)
Już pierwszego dnia Powstania żołnierze 139. plutonu zgrupowania „Ruczaj”, przeprowadzili atak na koszary SS, znajdujące się w budynku dawnego Poselstwa Czechosłowackiego przy ul. Koszykowej 18. W skład plutonu weszli czołowi polscy sportowcy: tenisiści – Jerzy Gottschalk, Czesław Spychała oraz wspomniani już Ignacy i Ksawery Tłoczyńscy; lekkoatleci – Tadeusz Hanke (trzykrotny lekkoatletyczny mistrz Polski w sztafecie 4x400 m, pięcioboju i skoku w dal) oraz Antoni Smordowski. Akcja, która trwała niespełna półtorej godziny, okazała się sukcesem, bowiem powstańcy wzięli do niewoli 72 żołnierzy SS oraz zdobyli dużą ilość broni: wóz pancerny, 150 granatów, sześć ręcznych karabinów maszynowych, 75 pistoletów maszynowych, jeden ciężki karabin maszynowy i zapasy amunicji.
Jerzy Gottschalk (z prawej) i Czesław Spychała (z lewej) podczas turnieju tenisowego w Bydgoszczy, 1938 r.(fot. ze zbiorów NAC)
Ignacy i Ksawery Tłoczyńscy podczas tenisowych mistrzostw Polski w Krakowie, 1937 r. (fot. ze zbiorów NAC)
Sportowcy brali nie tylko zbrojny udział w Powstaniu. Wśród łączniczek i sanitariuszek znalazło się wiele kobiet uczestniczących przed wojną z sukcesami w zawodach sportowych. W drugim dniu walk podczas przedzierania się do Puszczy Kampinoskiej została wzięta do niewoli przez Niemców, a następnie rozstrzelana wraz z grupą 22 żołnierzy AK, Danuta Stefańska-Majewska, mistrzyni Polski w siatkówce (1939 r.), wicemistrzyni Polski w koszykówce i piłce ręcznej (1939 r.). W Powstaniu walczyła pod ps. "Kamila" w II batalionie 7. Pułk Piechoty "Garłuch". W czwartym dniu Powstania w okolicach placu Narutowicza zmarła w wyniku odniesionych ran mistrzyni i rekordzistka Polski w rzucie oszczepem (1925 r.) Zofia Chenclewska. W pierwszych dniach walk zginęła, pełniąc służbę w jednym ze szpitali polowych, dr Bożena Kokalij Kowalewska-Pietrzykowska, trzykrotna mistrzyni Polski w skokach do wody.
Medalistki w konkurencji rzutu oszczepem na Olimpiadzie w Berlinie, od prawej: Niemka Tilly Fleischer (złoto), Polka Maria Kwaśniewska (brąz) i Niemka Luise Krüger (srebro). Berlin, 1 sierpnia 1936 r. (fot. z zasobu NAC)
Uroczystość wręczenia medali oszczepnikom. Na podium stoją od prawej: Polka Maria Kwaśniewska (brąz), Niemka Tilly Fleischer (złoto) i Niemka Luise Krüger (srebro). Polka, w odróżnieniu od innych uczestników wydarzenia nie podniosła ręki w hitlerowskim pozdrowieniu Sieg heil. Berlin, 1 sierpnia 1936 r. (fot. z zasobu NAC)
Sportowcy w walce
Wśród powstańców szerokie grono stanowili przedstawiciele dyscyplin zespołowych, piłkarze, siatkarze oraz koszykarze. W walkach uczestniczyło między innymi 36 zawodników Polonii Warszawa, z czego już w pierwszy dniu Powstania zginął Aleksander "Przybysz" Justynowicz. Prawdopodobnie 15 września na skutek odniesionych ran zmarł Ludwik Skrzypek ps. „Gol”, który walczył w zgrupowaniu „Baszta”. Z kolei współzałożyciel Polonii Warszawa Tadeusz Gebethner ps. "Gustaw" walczył w 3. batalionie pancernym "Golski" w rejonie Politechniki Warszawskiej. W czasie walk został ciężko ranny (stracił rękę oraz nogę), po kapitulacji Powstania przebywał w obozie jenieckim w Altengrabow, gdzie zmarł 14 października 1944 r.
Na barykadach walczącej Warszawy znaleźli się również przedstawiciele środowiska siatkarskiego. Część z nich za cenę wolności poniosła najwyższą ofiarę swojego życia, bowiem już 5 sierpnia na skutek odniesionych ran zmarł siatkarz Polonii Warszawa Wojciech Gosiewski ps. „Radlicz”, wchodzący w skład 138. plutonu Batalionu „Ruczaj”. Plutonem w zgrupowaniu „Bartkiewicz”, jako kapral podchorąży dowodził Władysław Twardo ps. ,,Kandys” wybitny sportowiec warszawskiego AZS-u, który uprawiał siedem dyscyplin sportowych, w tym m.in. siatkówkę i piłkę ręczną. Kolejnym przedstawicielem warszawskiego AZS-u był trzykrotny mistrz Polski (1930, 1934 i 1935 r.) Romuald Wirszyłło, ps. „Wiktor”, który w Powstaniu walczył w zgrupowaniu „Golski”, jako saper. Po kapitulacji Warszawy był więźniem obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen. Kolejny zawodnik AZS Warszawa, mistrz Polski Igor Tepicyn, po upadku Powstania trafił do podobozu Ansbach KL Flossenbürg, gdzie zmarł 28 marca 1945 r. Na barykadach Warszawy walczyli także powojenni siatkarze, do tego grona należy zaliczyć reprezentanta Polski Leszka Grodeckiego ps. „Lis”, który wchodził w skład batalionów „Parasol” i „Miotła”, później zaś wchodził w skład Grupy Bojowej "Krybar" na Powiślu. Po upadku Powstania dostał się do niewoli niemieckiej.
Romuald Wirszyłło (z piłką) i Kazimierz Wejchert w strojach sportowych na boisku w Warszawie, 1932 r. (fot. ze zbiorów NAC)
Portrecista Powstania
Wyjątkową pozycję wśród sportowców, którzy wzięli udział w Powstaniu, zapewnił sobie Eugeniusz Lokajski ps. „Brok”. Mistrz Polski w rzucie oszczepem z 1934 r. początkowo był oficerem łącznikowym kompanii, a 30 sierpnia 1944 r. został dowódcą plutonu w kompanii sztabowej „Koszta”. Uczestniczył w trzech bardzo ważnych dla Powstania akcjach: na lokal „Esplanada” na rogu Sienkiewicza i Marszałkowskiej, na gmach PAST-y i na komendę policji na Krakowskim Przedmieściu.
Eugeniusz Lokajski podczas przedolimpijskich zawodów lekkoatletycznych w Warszawie, czerwiec 1936 r. (fot. z zasobu NAC)
Ppor. Eugeniusz Lokajski "Brok" stojący z kotkiem na podwórzu gmachu dawnego Towarzystwa Ubezpieczeń "Rosja" przy ulicy Marszałkowskiej 124/128 (fragment), domena publiczna
Wysiłek powstańców dokumentował na fotografiach, które po zakończeniu II wojny światowej spotkały się z ogromnym uznaniem, o czym świadczy fakt, iż były one często reprodukowane w powojennych publikacjach. Wykonał ponad tysiąc zdjęć dokumentujących opór walczącej Warszawy, szczególnie cennym zbiorem są zdjęcia z 20 sierpnia prezentujące zdobycie budynku PAST-y. Eugeniusz Lokajski zginął 25 września pod gruzami zbombardowanej przez Niemców kamienicy przy ulicy Marszałkowskiej 129.
