W armii gen. Władysława Andersa praca oświatowo-wychowawcza zyskała szczególne znaczenie po ewakuacji z ZSRS, gdyż stan psychiczny żołnierzy nie był zadowalający.
Z dala od domu
Po pobycie w „piekle sowieckim” byli wycieńczeni fizycznie, wielu z nich martwiło się o rodziny, które tam zostały, co powodowało ogólne rozgoryczenie, a u niektórych nawet depresję. Na Wschodzie żołnierze stacjonowali na pustyni, gdzie brakowało jakichkolwiek atrakcji czy rozrywek, co również nie wpływało pozytywnie na ich samopoczucie.
Z tego względu Dowództwo Armii Polskiej na Wschodzie zaczęło kłaść duży nacisk na walkę z
„depresją i rozgoryczeniem dostarczając żołnierzowi rozrywek odpowiednich, gromadząc go w świetlicy, która w istocie zamieniała się w dom, miły dla oka i celowo zorganizowany”.
Konieczność intensyfikacji pracy oświatowo-wychowawczej spowodowała, że rozkazem dowódcy z 18 grudnia 1942 r. utworzono Referat Świetlic Żołnierskich i Oświaty PSK w Oddziale Propagandy i Oświaty Armii Polskiej na Wschodzie (potem Wydział Propagandy i Oświaty AP na Wschodzie), który wkrótce zmienił nazwę na Referat Świetlic i PSK.
Artysta z Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie podczas występów artystycznych w jednostce w Wielkiej Brytanii, 1943-1944 r. Odbitka rozpowszechniana przez komórki propagandy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie (fot. z zasobu IPN)
Artystka z Pomocniczej Wojskowej Służby Kobiet Sił Zbrojnych na Zachodzie podczas występów artystycznych w jednostce w Wielkiej Brytanii, 1943-1944 r. Odbitka rozpowszechniana przez komórki propagandy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie (fot. z zasobu IPN)
Grupa kobiet z Pomocniczej Wojskowej Służby Kobiet Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie skupiona wokół pianina podczas występów artystycznych w jednostce w Wielkiej Brytanii, 1943-1944 r. Odbitka rozpowszechniana przez komórki propagandy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie (fot. z zasobu IPN)
Przy pomocy żywego słowa, nauczania, sztuki…
W pierwszym roku pobytu na Wschodzie starano się zakładać jak najwięcej świetlic, wychodząc z założenia, że są one
„jednym z najbardziej ważkich instrumentów w ręku dowódcy jako organ pomocniczy działa na umysł i serce żołnierza przy pomocy żywego słowa, nauczania, sztuki”.
W większości jednostek codziennie organizowano wieczory świetlicowe, a raz w tygodniu wieczór artystyczny lub wieczornicę. Pierwsze dawały „żołnierzowi swobodę, ale jednocześnie wnosiły przemyślaną treść i urozmaicenie”, a w trakcie drugich podsumowywano zagadnienia, które były omawiane w ciągu tygodnia. Zwykle, w ciągu jednego miesiąca, tematy poruszane na wieczorach świetlicowych i artystycznych dotyczyły jednej problematyki.
W Archiwum IPN przechowywane są fotografie obrazujące działalność kulturalno-oświatową prowadzoną w Polskich Siłach Zbrojnych.
Wśród scenariuszy zajęć świetlicowych uwzględniano takie tematy jak: „Polska walcząca”, „Konstytucja 3 Maja”, „Polska od morza do morza” czy „Ballady Adama Mickiewicza”. Oprócz tego organizowano uroczystości rocznicowe, w trakcie których przedstawiano wydarzenia związane z historią Polski w różnych okresach, ukazujące walkę niepodległościową narodu polskiego, tęsknotę za ojczyzną, postawy patriotyczne itp.
* * *
W Archiwum IPN przechowywane są fotografie obrazujące działalność kulturalno-oświatową prowadzoną w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie.
