Podczas swojego długiego życia miał ogromny wpływ na kościół rzymskokatolicki w Polsce, od okresu przed I wojną światową i lata jej trwania, przez odzyskanie przez Polskę niepodległości, aż po czas II wojny i pierwszych lat po niej. W okresie dwudziestolecia międzywojennego jego postawa oraz decyzje miały bezpośrednie przełożenie na stosunki pomiędzy państwem a kościołem. Jego zaś działania w trakcie II wojny światowej oraz po jej zakończeniu ukształtowały model postępowania kościoła w Polsce na lata.
Adam Stefan Sapieha przyszedł na świat 14 maja 1867 r. w Krasiczynie. Był najmłodszym z siedmiorga dzieci księcia Adama Stanisława Sapiehy i pochodzącej z książęcego rodu Jadwigi Klementyny Sanguszko-Lubartowicz. Pochodził z rodziny o silnych tradycjach patriotycznych. Jego dziadek ze strony ojca za udział w Powstaniu Listopadowym otrzymał order Virtuti Militari; w powstaniu tym uczestniczył również dziadek ze strony matki. Z kolei jego ojciec, za pomoc udzielaną powstańcom styczniowym, był aresztowany i więziony.
Adam Stefan Sapieha początkowo kształcił się w domu pod okiem korepetytorów. Później kontynuował naukę w IV Wyższym Gimnazjum we Lwowie, gdzie w lipcu 1886 r. uzyskał świadectwo dojrzałości.
W 1886 r. zdał egzamin wstępny na studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Studia podjął jednak na Uniwersytecie w Wiedniu, kontynuował na Uniwersytecie Jagiellońskim, a zakończył znów na uniwersytecie wiedeńskim, na którym w 1892 r. uzyskał absolutorium. W latach 1890-1894 studiował również na studiach teologicznych w Innsbrucku.
fot. z zasobu IPN
Kariera duchowna
1 października 1893 r. Adam Stefan Sapieha przyjął święcenia kapłańskie od ówczesnego sufragana lwowskiego, Jana Puzyny.
W 1894 r., po powrocie ze studiów teologicznych, objął funkcję wikariusza parafii w Jazłowcu koło Buczacza, którą pełnił przez rok. W latach 1895-1896 przebywał na studiach w Rzymie na Uniwersytecie Laterańskim, gdzie uzyskał tytuł doktora praw (12 czerwca 1896 r.), równocześnie studiując dyplomację na Papieskiej Akademii Szlacheckiej.
23 września 1897 r. został wicerektorem Seminarium Duchownego we Lwowie, którą to funkcję pełnił do 1901 r. kiedy złożył z niej rezygnację wskutek nieporozumień z ówczesnym rektorem. W 1902 r. objął funkcję wikariusza parafii św. Mikołaja we Lwowie. W latach 1906-1911 pełnił funkcję szambelana papieża Piusa X, reprezentując interesy Polaków w kurii rzymskiej.
W 1911 r., po śmierci kardynała Puzyny, otrzymał sakrę biskupią, zostając biskupem krakowskim (pełnił tę funkcję przez czterdzieści lat). Po wybuchu I wojny światowej włączył się w pomoc jej ofiarom, tworząc Krakowski Biskupi Komitet dla Dotkniętych Klęską Wojny.
Wraz z końcem I wojny światowej i odzyskaniem przez Polskę niepodległości po stu dwudziestu trzech latach zaborów, Adam Stefan Sapieha stał się orędownikiem odbudowy autorytetu państwa polskiego zarówno na arenie międzynarodowej, jak i w kraju. Kontynuował także działalność dobroczynną wśród najuboższej ludności, m.in. był założycielem szpitala dziecięcego w Zakopanem i organizatorem Caritasu.
W latach 1922-1923 był senatorem z ramienia Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej, złożył jednak mandat senatorski, podporządkowując się decyzji papieża, który zabraniał hierarchom kościelnym pełnienia funkcji publicznych.
17 stycznia 1926 r., w wyniku zmian wprowadzonych w polskim kościele przez ówczesnego papieża Piusa X, został arcybiskupem i metropolitą krakowskim (14 grudnia 1925 r. nastąpiła jego prekonizacja).
Po dokonanym przez Józefa Piłsudskiego przewrocie majowym 1926 r. arcybiskup Adam Stefan Sapieha stał się przeciwnikiem poczynań rządów sanacyjnych, potępiając m.in. więzienie w twierdzy brzeskiej oponentów politycznych tych rządów. Jego nieprzejednana postawa wobec władz sanacyjnych doprowadziła w czerwcu 1937 r. do konfliktu pomiędzy kościołem a państwem, czego wymownym przejawem był nakaz Adama Stefana Sapiehy przeniesienia trumny ze zwłokami Józefa Piłsudskiego z krypty św. Leonarda pod Wieżę Srebrnych Dzwonów.
fot. z zasobu IPN
fot. z zasobu IPN
Wobec II wojny światowej i komunizmu
W trakcie II wojny światowej arcybiskup Adam Stefan Sapieha stał na czele kościoła w okupowanej Polsce. Nawiązał kontakty z podziemiem oraz rządem polskim na uchodźstwie, słał listy do papieża Piusa XII z informacjami o terrorze stosowanym wobec ludności cywilnej przez niemieckie władze okupacyjne. Wstawiał się za aresztowanymi duchownymi oraz osobami świeckimi, które były wywożone do obozów koncentracyjnych.
Zaangażowany był również w pomoc prześladowanej ludności żydowskiej; o jej sytuacji pisał w listach adresowanych do władz polskich na emigracji oraz do kurii rzymskiej. Swoimi działaniami wspierał Radę Główną Opiekuńczą. 27 marca 1944 r. arcybiskup Adam Stefan Sapieha wydał odezwę w sprawie rzezi ludności polskiej dokonywanej przez UPA na Kresach wschodnich RP.
Po zakończeniu II wojny światowej i zmianie ustroju, który został narzucony siłą, arcybiskup Adam Stefan Sapieha bronił osób aresztowanych i prześladowanych z powodu ich poglądów politycznych czy działalności w czasie okupacji oraz przed wojną.
18 lutego 1946 r. papież Pius XII mianował go kardynałem, powołując w skład kolegium kardynalskiego w Rzymie. W 1950 r. ciężko chorował. Adam Stefan Sapieha zmarł 23 lipca 1951 r. w Krakowie, jego pogrzeb zgromadził ogromne tłumy ludzi.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
