W kwietniu 1985 r. Michaił Gorbaczow, Sekretarz Generalny Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego i przewodniczący Prezydium Rady Najwyższej, zapoczątkował politykę „pieriestrojki”. Była ona swoistą próbą przekształcenia systemu komunistycznego w ZSRS, bez ingerencji w jego podstawy ideologiczne tzw. leninizm. Reformy dotyczyły głównie systemu gospodarczego ZSRS. Władze wprowadziły również hasło „głasnosti”, to jest z języka rosyjskiego „jawności”, rozumianej jako reglamentowana otwartość i demokratyzacja życia politycznego. W polityce zagranicznej ZSRS odszedł od konfrontacji z USA i państwami Europy Zachodniej. Rozpoczął się okres zmniejszania potencjału atomowego obydwu bloków i wielkości konwencjonalnych armii.
Protesty z grudnia 1986 r.
Pod względem potencjału gospodarczego i ludnościowego Kazachska Socjalistyczna Republika Sowiecka była jednym z ważniejszych członów Związku Sowieckiego. Istotnym wydarzeniem w jej historii był protest w grudniu 1986 r. w ówczesnej stolicy Ałmaty. Na fali pieriestrojki Michaił Gorbaczow i kierownictwo ZSRS odsunęło od władzy długoletniego przywódcę Komunistycznej Partii Kazachstanu Dinmuchameda Kunajewa. Potrzebę zmiany w najwyższym kierownictwie republiki widziało również społeczeństwo Kazachstanu. Jednak tryb powołania jego następcy, Rosjanina Giennadija Kołbina, w rażący sposób łamał zasady pieriestrojki, sowieckie ustawodawstwo i Konstytucję Kazachskiej SRS. Na głowę republiki wybrano osobę, która nie była zameldowana w Kazachstanie i nie znała lokalnych warunków.
Przeciwko demonstrantom wysłano wojsko, milicję i zbrojne bojówki – składające się z rosyjskojęzycznych robotników przemysłowych, uzbrojonych w żelazne pręty oraz kawałki kabli.
Postępowanie władz sowieckich powszechnie odebrano jako obrazę Narodu Kazachskiego. 17 grudnia 1986 r. odbył się pokojowy protest, głównie młodzieży, przed siedzibą Rady Najwyższej w stolicy Ałmaty na dzisiejszym placu Republiki (wówczas imienia Breżniewa). Protest rozszerzył się na inne części miasta i trwał do 18 grudnia. Demonstracja miała charakter pokojowy, nie było haseł antypaństwowych i antyrządowych. Jednak władze, które nie chciały nawiązać dialogu, uciekły się do terroru i represji. Przeciwko demonstrantom wysłano wojsko, milicję i zbrojne bojówki – składające się z rosyjskojęzycznych robotników przemysłowych, uzbrojonych w żelazne pręty oraz kawałki kabli. Do rozpędzenia tłumu użyto m.in: pałek, wojskowych łopatek saperskich, psów milicyjnych i armatek wodnych. Ludzi bito i na mrozie polewano wodą. Podawane są również informacje, że zatrzymani demonstranci byli wywożeni poza teren miasta rozbierani do naga i tam pozostawiani.
Według szacunków kazachskich historyków podczas wydarzeń z 17 i 18 grudnia w Ałmaty zginęło ponad 150 demonstrantów, ponad 1700 osób odniosło różne obrażenia, z tego ponad 200 zostało hospitalizowanych, a 540 udzielono pomocy lekarskiej w szpitalach i następnie odesłano do domów. Informacja o stłumieniu pokojowej demonstracji wstrząsnęła całym Kazachstanem, podobne protesty miały miejsce w wielu innych miastach republiki. Władze lokalne również użyły siły. Po krwawym stłumieniu protestu nastąpiły brutalne represje. W trybie administracyjnym ukarano ok. 900 osób, sądownie skazano 99 osób.
Szerszego przedstawienia wymaga przypadek studenta architektury i budownictwa Kajrata Ryskułbekowa, który za udział w wystąpieniach z grudnia 1986 r. w Ałmaty został sądownie skazany na karę śmierci. Następnie wyrok zmieniono na dwadzieścia lat więzienia. Kajrat Ryskułbekow został zamordowany, prawdopodobnie przez współwięźnia-kryminalistę w nie do końca wyjaśnionych okolicznościach, 21 maja 1988 r. w więzieniu w Semipałatyńsku w Kazachstanie. Władze jako oficjalną przyczynę śmierci podały samobójstwo. Kajrat Ryskułbekow miał wówczas 22 lata.
Władze sowieckie rozpoczęły falę represji i prześladowań wobec inteligencji kazachskiej. Przedstawicielom rdzennej ludności ograniczono dostęp do edukacji i prestiżowych stanowisk.
W stolicy z uczelni wyrzucono 264 studentów i wykładowców, 758 członków komsomołu oraz 52 członków partii. Około 1400 osób otrzymało różnego rodzaju kary komsomolskie i partyjne. Z organów Ministerstwa Spraw Wewnętrznych karnie wydalono 1200 funkcjonariuszy i pracowników cywilnych, którzy sprzyjali protestującym. Za udzielanie pomocy poszkodowanym demonstrantom, zwolniono z pracy kierowców z transportu publicznego i pracowników służby zdrowia, w sumie ponad 300 osób. Stanowiska rektorów uczelni straciło 12 osób. Śledztwa i procesy odbyły się z rażącym naruszeniem ówczesnych norm prawnych.
Na początku 1987 r. władze sowieckie rozpoczęły falę represji i prześladowań wobec inteligencji kazachskiej. Przedstawicielom rdzennej ludności ograniczono dostęp do edukacji i prestiżowych stanowisk. Dokonano również oczyszczenia kadr administracji z domniemanych „nacjonalistów” i rzekomo „skorumpowanych urzędników”.
Kajrat Ryskułbekow (fot. Wikipedia/CC BY-SA 4.0/Yakov Fedorov)
Droga do niepodległości
Jednak nie zdołano zahamować dezintegracji Związku Sowieckiego. W lecie 1989 r. skompromitowany Giennadij Kołbin został odwołany z Kazachstanu i wezwany do Moskwy. Funkcję I sekretarza Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Kazachskiej SRS i rządy w republice objął Kazach z Ałmaty, Nursułtan Nazarbajew.
Najważniejszym aktem prawnym na drodze do pełnej niepodległości była Deklaracja Suwerenności Państwa, która została przyjęta 25 października 1990 r.
W Kazachstanie powstały partie i ruchy opozycji demokratycznej. Zaczęto tworzyć niezależne od ZSRS struktury władzy. 24 kwietnia 1990 r. przyjęto Ustawę o ustanowieniu stanowiska prezydenta Kazachskiej SRR. Stanowisko głowy państwa objął Nursułtan Nazarbajew. Latem i jesienią 1990 r. Ruch „Azat” stał się główną siłą polityczną, opowiadającą się za całkowitą niepodległością Kazachstanu. W tych okolicznościach Nursułtan Nazarbajew podjął rozmowy, a następnie współpracę z opozycją demokratyczną.
Najważniejszym aktem prawnym na drodze do pełnej niepodległości była Deklaracja Suwerenności Państwa, która została przyjęta 25 października 1990 r. Uchwalono prawo Kazachstanu do nie wykonywania na swoim terytorium ustaw i innych aktów najwyższych organów Związku Sowieckiego, które naruszają jego suwerenne ustawodawstwo oraz Konstytucję. Nursułtan Nazarbajew dla większej legitymizacji swojej władzy zdecydował się na demokratyzację systemu politycznego i zapowiedział przeprowadzenie powszechnych wyborów prezydenckich w Kazachstanie. Następnie wygrał wybory, co umocniło jego pozycję jako prezydenta.
16 grudnia 1991 r. ogłoszono oficjalnie niepodległość państwa. Kazachstan rozpoczął nową erę niezależnego rozwoju, która pozwoliła realizować interesy i aspiracje narodów zamieszkujących jego obszar. Nursułtan Nazarbajew realizował plan modernizacji kraju i budowę nowoczesnego narodu.
* * *
Pamięć wydarzeń z grudnia 1986 r. w Kazachstanie jest ciągle żywa. Kazachowie uważają, że to one doprowadziły do klęski polityki pieriestrojki i rozpoczęły upadek komunizmu oraz rozpad ZSRS. Mieszkańcy Ałmaty z dumą podkreślają, że członkowie ich rodzin brali udział w protestach.
Potępienie zbrodni stalinowskich i komunistycznych stanowi ważny element polityki historycznej Państwa Kazachskiego. Wystąpienie z grudnia 1986 r. zostało upamiętnione płaskorzeźbą na pomniku niepodległości, który znajduje się przed siedzibą dawnej Rady Kazachskiej SRS, w miejscu gdzie zgromadzili się protestujący. Umiejscowienie płaskorzeźby wskazuje, że protest został zaliczony do kilku najważniejszych wydarzeń w historii Narodu Kazachskiego.
W 1992 r. Kajrat Ryskułbekow został pośmiertnie zrehabilitowany. W 1996 r. dekretem Prezydenta Kazachstanu, Nursułtana Nazarbajewa, został pośmiertnie uhonorowany tytułem „Ludowego Bohatera”. Jego postać została upamiętniona w nazewnictwie ulic, szkół i przez budowę jemu poświęconych pomników.
