1 września napadli na nas Niemcy, a 17 września Sowieci, traktując zajęcie wschodnich terenów Rzeczypospolitej jako swoisty odwet za poniesioną przez siebie klęskę w czasie wojny 1920 r.1. Walki toczyły się na obszarze niemal całej II Rzeczypospolitej, także w regionie łomżyńskim i białostockim w rejonach Grajewa, Nowogrodu, Łomży, Wizny, Zambrowa, Wysokiego Mazowieckiego, Grodna i Białegostoku.
Dochodziło do pierwszych zbrodni dokonywanych przez wojska niemieckie. Po przełamaniu linii obrony w rejonie Wizny 10 września w południe żołnierze Wehrmachtu spacyfikowali wieś Rutki2. Tego samego dnia w Zakrzewie Nowym (gm. Zambrów) rozstrzelali osiemnaście osób wyciągniętych z domów oraz przypadkowo złapanych tu Polaków, a także dokonali pacyfikacji wsi Wiśniewo3. Jednym z ważniejszych, a zarazem jednym z ostatnich wydarzeń w regionie, związanych z walkami prowadzonymi z wojskami niemieckimi była nieudana próba wyrwania się 12 września 1939 r. z okrążenia pod Andrzejewem piechoty dowodzonej przez płk. Stefana Kosseckiego.
Wojska sowieckie przekraczają granicę z Polską, 17 września 1939 r. (fot. domena publiczna)
Wiec agitacyjny w czasie agresji ZSRS na Polskę we wrześniu 1939 r. (fot. z zasobu AIPN)
Na wschód od Białegostoku symbolem patriotycznej postawy i jednocześnie bezprzykładnego barbarzyństwa atakujących ziemie polskie Sowietów stali się obrońcy Grodna, w tym Tadeusz Jasiński, piętnastoletni uczeń gimnazjum. Schwytany przez czerwonoarmistów po próbie podpalenia jednego z wdzierających się do miasta czołgów został użyty w charakterze żywej tarczy. Oprócz poległych w walce obrońców miasta, ofiarami Sowietów padło jeszcze wówczas co najmniej trzystu jego mieszkańców, zarówno wojskowych, jak i cywilów, zamordowanych w odwecie za bohaterską postawę4.
Pod koniec kampanii wrześniowej 1939 r., gdy los zaatakowanej przez dwóch agresorów Polski był już przesądzony, Niemcy i Związek Sowiecki zawarli w Moskwie pakt ,,O granicach i przyjaźni”. Dokonano ostatecznej delimitacji wspólnej granicy, która z Wisły została przesunięta na Bug. Uzgodniono też warunki dalszej współpracy, szczególnie w zwalczaniu polskiego ruchu oporu. Warto te fakty przypominać i podkreślać, jako że komunistyczne władze powojennej Polski początek II wojny światowej, kampanię wrześniową 1939 r. i okupację ziem polskich nakazywały Polakom kojarzyć wyłącznie z agresją i zbrodniami niemieckimi5.
Za pierwszego Sowieta
W pierwszych dniach października 1939 r. na terenach pod okupacją sowiecką panował taki terror i strach, że nikt nie znał dnia ani godziny. Bardzo wiele osób nie mieszkało w domu w obawie przed aresztowaniem. Jednocześnie Sowieci starali się zjednać szerokie warstwy społeczne obietnicami: w prasie, radiu, na mityngach agitacyjnych roztaczano miraże dobrobytu, swobody i szczęścia pod władzą Kraju Rad.
W tym celu zaczęto pospiesznie organizować tzw. kooperatywy, sklepy, które zaopatrywano w machorkę z fabryki grodzieńskiej, zapałki z fabryki w Pińsku i inne artykuły. Zdarzały się i wyroby sowieckie, np. puder kosmetyczny, prezerwatywy i smoczki dla dzieci (gdy w kasie brak było bilonu, resztę wydawano prezerwatywami). Drugim środkiem zjednania ludności było obsadzanie stanowisk w urzędach i instytucjach. Obiecywano wysokie gaże, zabezpieczenie socjalne, wyjazdy do Moskwy i nieograniczony awans6.
Podobizna Stalina na fasadzie Pałacu Branickich w Białymstoku, 1939 r. (fot. z zasobu AIPN)
Agresor ze wschodu przystąpił do unifikacji zdobytych ziem z całością Związku Sowieckiego. Odbywało się to według z góry przygotowanego i szczegółowo opracowanego scenariusza. 22 października 1939 r. Sowieci na zajętych terenach ogłosili „wybory” do Zgromadzeń Ludowych – Zachodniej Białorusi w Białymstoku i Zachodniej Ukrainy we Lwowie7. W rezultacie do Zgromadzenia Ludowego Zachodniej Białorusi wybrano 927 delegatów, w tej liczbie zaledwie 157 Polaków8. Ogół ludności nie wiedział, że wybór deputowanych był równoznaczny z głosowaniem za przyłączeniem do Związku Sowieckiego.
Zapoczątkowana tymi wydarzeniami okupacja sowiecka stała się dla ludności polskiej czasem brutalnego terroru i heroicznej walki o przetrwanie. Do najbardziej masowych aktów represji należały – obok Zbrodni Katyńskiej – masowe deportacje ludności polskiej (10 lutego, 13 kwietnia i 29 czerwca 1940 r. oraz 19–20 czerwca 1941 r.). W głąb ZSRS, na Syberię i do Kazachstanu wywożono całe rodziny aresztowanych oficerów, osadników wojskowych i służby leśnej, a także uciekinierów z ziem polskich okupowanych przez Niemców, głównie narodowości żydowskiej. Według niektórych danych z terenu byłego województwa białostockiego tylko podczas pierwszej deportacji wywieziono ponad 12,7 tys. osób, podobną liczbę szacuje się w przypadku drugiej wywózki9. Obraz ten uzupełniały trwające cały czas aresztowania przedstawicieli polskich elit, osób zaangażowanych w tworzenie struktur podziemia niepodległościowego czy ogólnie wszystkich podejrzewanych o negatywny stosunek do władzy sowieckiej.
Mapa z 1940 r. przedstawiająca Białoruską Socjalistyczną Republikę Sowiecką i tzw. Zachodnią Białoruś (fot. domena publiczna)
Sowiecki antypolski plakat propagandowy z 1939 r. (fot. domena publiczna)
Mimo to polskie podziemie antykomunistyczne rozwijało się prężnie. Według informacji kierownictwa NKWD BSRS do połowy lipca 1940 r. na tzw. Zachodniej Białorusi wykryto 109 grup konspiracyjnych liczących 3231 członków. Cechą tej konspiracji była jej różnorodność, na którą składało się wiele lokalnych inicjatyw niepodległościowych, co z kolei wpływało na eskalację sowieckich represji. Na Zachodniej Białorusi NKWD aresztowało ok. 43 tys. osób, które oskarżono o zdradę, szpiegostwo lub szeroko pojętą działalność antykomunistyczną10.
W tworzenie struktur władz sowieckich zaangażowała się znaczna część ludności narodowości żydowskiej i białoruskiej. Pogorszyło to jej relacje z Polakami, dla których taka działalność była oznaką kolaboracji11.
Nowy okupant
Kiedy w czerwcu 1941 r. na Białostocczyźnie pojawił się nowy, niemiecki okupant, wpłynęło to w krótkiej perspektywie na zmianę położenia ludności polskiej. Wiele osób wiązało nadzieje na poprawę swojej sytuacji. Wynikało to głównie ze strachu przed deportacjami dokonywanymi przez Sowietów oraz z nieznajomości realiów panujących pod okupacją niemiecką. Gdy nowy okupant pokazał swoje prawdziwe oblicze, złudzenia się rozwiały.
Do 1 sierpnia 1941 r. na Białostocczyźnie i ziemi łomżyńskiej dominującą rolę odgrywał Wehrmacht i działające przy nim policyjne grupy do zadań specjalnych – Einsatzgruppen. Na wspomnianym obszarze utworzono okręg specjalny pod nazwą Bezirk Bialystok. W jego granicach znalazło się przedwojenne województwo białostockie (bez Suwalszczyzny i dwóch gmin na prawym brzegu Pisy) oraz część powiatów prużańskiego i brzeskiego z dawnego województwa poleskiego. Dekretem z 18 września 1941 r. terytorium okręgu powiększono o wyłączony z Ostlandu obwód grodzieński. Nowy twór administracyjny, o powierzchni 31 426 km2 zamieszkiwało 1682 tys. osób. Włączono go do Prus Wschodnich. Represje hitlerowskie dotyczyły w sposób szczególny wsi, wobec której stosowano zbrodniczą zasadę odpowiedzialności zbiorowej.
Represje hitlerowskie dotyczyły w sposób szczególny wsi, wobec której stosowano zbrodniczą zasadę odpowiedzialności zbiorowej. Najtragiczniejsze następstwa dla ludności cywilnej okręgu białostockiego miały pacyfikacje i egzekucje.
Najtragiczniejsze następstwa dla ludności cywilnej okręgu białostockiego miały pacyfikacje i egzekucje. Pierwsze z nich w okresie administracji cywilnej w większości były odwetem za działalność ruchu oporu, pomoc udzielaną przez mieszkańców wsi podziemiu niepodległościowemu i zbiegłym jeńcom wojennym lub osobom narodowości żydowskiej. Podczas pacyfikacji palono całość lub większość zabudowań, grabiono majątek, mordowano lub wysiedlano ludność i osadzano ją w obozach pracy i w więzieniach12.
Polityka okupanta, tak jak na pozostałych „ziemiach wcielonych”, polegała na maksymalnej eksploatacji zajętych terenów. Wszelka polska własność, zarówno prywatna, jak i spółdzielcza, została przejęta. Niemcy prowadzili też intensywną politykę wysiedleńczą.
W 1941 r. władze okupacyjne objęły akcją eksterminacyjną część osób, które działały w strukturach sowieckich w latach 1939–1941 oraz ludność żydowską. Egzekucje w lesie na Pietraszach czy spalenie kilkuset osób w synagodze w Białymstoku to tylko przykłady popełnionych wówczas zbrodni. Niestety, okupantowi udało się w niektórych przypadkach wciągnąć do tych działań także nielicznych polskich mieszkańców. Następnie Żydów skupiono w gettach w Łomży, Siemiatyczach, Zambrowie i Brańsku; oczekiwali tam na powolną śmierć. Tym, którym udało się pozostać na wolności, niejednokrotnie przychodzili z pomocą ich polscy sąsiedzi. Fala represji rozlała się po 22 czerwca 1941 r., doszło wtedy do pogromów ludności żydowskiej w Białymstoku, Grajewie, Jasionówce, Jedwabnem, Trzciannem, Wąsoszy.
Następne lata to masowe egzekucje, likwidacja gett (m.in. w Białymstoku, Łomży, Grajewie, Siemiatyczach, Krynkach, Orli) oraz wywózki ludności żydowskiej do obozów zagłady13. Według Szymona Datnera dotknęło to w okręgu białostockim 22614–254 tys. osób15.
Do nasilenia niemieckiego terroru doszło też 13 lipca 1943 r.16, kiedy to w Białymstoku, Grodnie, Łomży i innych miastach rozstrzelano kilka tysięcy osób. Z powodu bestialstwa niemieckiego okupanta i ogromu ofiar do historii przeszły pacyfikacje wsi Zawady, Sikory-Tomkowięta, Laskowiec Stary, Rajsk; 17 lipca – Krasowo-Częstki17.
Fragment zniszczonego Grodna. Na pierwszym planie widoczne samochody wojskowe. Na drugim kościół pojezuicki pod wezwaniem św. Franciszka Ksawerego, 1941 r. (fot. z zasobu NAC)
Polacy nie pozostali bezczynni wobec tych działań. Już z chwilą rozpoczęcia okupacji niemieckiej doszło do rozbudowy struktur podziemia zbrojnego. Najsilniejszą organizacją działającą na tym terenie była Armia Krajowa, podlegająca polskiemu rządowi w Londynie. Obok niej walkę o niepodległość państwa polskiego prowadziły oddziały Narodowej Organizacji Wojskowej i Narodowych Sił Zbrojnych. Niemcy stosowali wobec mieszkańców Białostocczyzny zasadę odpowiedzialności zbiorowej, zgodnie z którą rozstrzeliwano wszystkie osoby podejrzane o popieranie partyzantów. Do dziś miejsca, takie jak Grabówka czy Jeziorko, przypominają o popełnionych w tym okresie zbrodniach. Ukazują też sposób, w jaki – w obliczu zbliżającej się klęski – próbowano ukryć i zniszczyć ich ślady18.
W związku z przekroczeniem przez Armię Czerwoną 4 stycznia 1944 r. przedwojennej granicy polskiej i szybkim odwrotem wojsk niemieckich oddziały AK przystąpiły do realizacji opracowanego w 1943 r. planu o kryptonimie „Burza”, przewidującego wystąpienia zbrojne na tyłach wycofujących się wojsk niemieckich. Jednocześnie miało dojść do ujawnienia się oddziałów AK i przedstawicieli administracji cywilnej Delegatury Rządu RP na Kraj. Do działań zbrojnych (chociaż na dużo mniejszą skalę
niż na Wołyniu i Wileńszczyźnie) doszło także na Białostocczyźnie, Suwalszczyźnie i ziemi łomżyńskiej. Między 17 a 27 lipca 1944 r. do walki przystąpiły oddziały Inspektoratu Białystok-powiat i Sokółka kierowane przez mjr. Władysława Kaufmana „Bogusława”.
Okładka (ostatnia i pierwsza strona) polskiej ulotki wojennej Linia Curzona to linia 3-go rozbioru
Wnętrze polskiej ulotki wojennej Linia Curzona to linia 3-go rozbioru
Oprócz rozpoznania ważniejszych niemieckich instytucji przygotowany plan przewidywał opanowanie Białegostoku, co jednak nie nastąpiło z powodu szybkich postępów wojsk sowieckich. Ostatecznie działania przeciwko wycofującym się wojskom niemieckim podjęły powstałe w wyniku koncentracji batalion „Hańcza” z 42 pp dowodzony przez kpt. Stanisława Grygę i 1. Pułk Krechowiecki AK. Walki toczono też w Inspektoracie Podlaskim AK obejmującym obwody Wysokie Mazowieckie i Bielsk Podlaski, gdzie odtwarzano 76 pp AK oraz 2. pułk ułanów (spieszony) kpt. Mieczysława Waleckiego „Zewa”. Do największych osiągnięć tego zgrupowania zaliczyć należy opanowanie Łap przez 76 pp AK w nocy z 6 na 7 sierpnia.
Inspektoratem Suwalskim kierował mjr Franciszek Szabunia „Zemsta”, przed którym postawiono zadanie odtworzenia 41 pp AK i 3. pułku szwoleżerów. Oddziały te przeprowadziły kilka akcji, m.in. zdobyły plany linii obrony Rajgród–Grajewo–Suwałki–Gołdap, które przekazano wojskom sowieckim. Na bazie obwodu łomżyńskiego odtwarzano 33 pp, którym dowodził kpt. Stanisław Cieślewski „Lipiec”. Prowadził on walki z cofającymi się jednostkami niemieckimi w rejonie Wizny, a druga grupa wchodząca w jego skład walczyła w okolicach Szczepankowa. Natomiast w obwodzie grajewskim odtwarzano 9. pułk strzelców konnych AK dowodzony przez rtm. Wiktora Konopkę „Groma”. Na koncentrację rozpoczętą w czerwcu 1944 r. w rejonie Czerwonego Bagna stawiło się około siedmiuset dobrze uzbrojonych żołnierzy. Przeprowadzili oni kilka akcji zbrojnych, rozbijając oddziały niemieckie i przekazując wojskom sowieckim informacje o ruchach nieprzyjaciela.
Żołnierze V Brygady Wileńskiej AK na Białostocczyźnie, 1945 r. (fot. z zasobu AIPN)
Po otoczeniu zgrupowania przez Niemców 8 września doszło do bitwy w rejonie Grzęd, w trakcie której zginęło 120 żołnierzy AK i Narodowych Sił Zbrojnych oraz – według niektórych źródeł – kilkuset hitlerowców. Po nawiązaniu kontaktu z wojskami sowieckimi część żołnierzy została rozbrojona i wcielona do tworzących się jednostek Wojska Polskiego, opornych wywożono do ZSRS.
Po „wyzwoleniu” tych obszarów spod okupacji niemieckiej ludzie walczący w podziemiu zostali uznani za wrogów wprowadzanego w Polsce nowego systemu. Wielu z nich, aresztowanych przez NKWD, trafiło do więzień lub zostało wywiezionych w głąb ZSRS. Także dla niezaangażowanych w działalność polityczną mieszkańców województwa białostockiego wyparcie Niemców nie oznaczało początku normalnego życia. Żołnierze zwycięskiej Armii Czerwonej traktowali te tereny tak samo jak wypędzony przez nich okupant. Dziś już możemy otwarcie mówić o grabieżach, zabójstwach i gwałtach dokonanych przez tych, którzy mieli być naszymi wyzwolicielami.
W 1944 r. rozpoczęła się budowa narzuconego Polsce siłą systemu komunistycznego. Pod patronatem Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego przy wsparciu sowieckim powstawały nie tylko zręby administracji, ale także struktury Milicji Obywatelskiej, Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego oraz niedziałającej do tego momentu na obszarze Białostocczyzny Polskiej Partii Robotniczej. Członkowie konspiracji popierającej rząd londyński stali się w większości ofiarami kolejnych wywózek do Ostaszkowa i Stalinogorska. W lipcu 1945 r. określono ostatecznie terytorium województwa białostockiego, do którego włączono powiat łomżyński, trzy powiaty: ełcki, gołdapski i olecki z okręgu mazurskiego. Odcięto od niego natomiast powiaty wschodnie – grodzieński i wołkowyski, przyłączone do Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej19.
Zmiany granic, potwierdzone traktatami międzynarodowymi, doprowadziły do powstania nowego państwa, tworzonego na ziemiach mających bardzo słaby (lub też w ogóle) związek z Polską, pozostawiając poza jej granicami tereny będące częścią jej historii. Nowe podziały terytorialne państwa spowodowały zmiany narodowościowe (wysiedlenia). Granicą państwową została przedzielona archidiecezja wileńska, wchodząca przed wojną w całości w obręb terytorium polskiego. Dotyczyło to też diecezji pińskiej. Na terenie odtwarzanego województwa białostockiego znalazła się większość diecezji łomżyńskiej20.
Tekst pochodzi z numeru 1-2/2023 „Biuletynu IPN”
1 R. Wnuk, Za pierwszego Sowieta. Polska konspiracja na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej (wrzesień 1939 – czerwiec 1941), Warszawa 2007, s. 14–16; M. Kornat, Pakt Ribbentrop – Mołotow. Interpretacje, mity, rzeczywistość, „Dzieje Najnowsze” 2020, R. LII, s. 88–118.
2 M. Gnatowski, W. Monkiewicz, J. Kowalczyk, Wieś białostocka oskarża, Białystok 1981, s. 150.
3 J. Smurzyński, Czarne lata na łomżyńskiej ziemi, Łomża 1997, s. 47–48.
4 C. Grzelak, Grodno 1939, Warszawa 1990; https://kresy24.pl/potwierdzono-istnienie-mlodego-obroncy-grodna-tadzia-jasinskiego/.
5 Z. Kosztyła, Wrzesień 1939 roku na Białostocczyźnie, Warszawa 1976; S. Datner, 55 dni Wehrmachtu w Polsce. Zbrodnie dokonane na polskiej ludności cywilnej w okresie 1 września–25 września 1939 r., Warszawa 1967.
6 Relacja Czesława Czaplickiego o sytuacji w regionie po wejściu Armii Czerwonej we wrześniu 1939 r., 1942–1943, [w:] Polacy – Sowieci – Żydzi w Regionie Łomżyńskim w latach 1939–1941, Tom III Dokumenty i relacje polskie, wybór i oprac. M. Gnatowski, Łomża 2011, s. 222–224.
7 J.T. Gross, Wywózki do Rosji, „Aneks” 1989, nr 51–52, s. 43–47; K. Jasiewicz, Rzeczywistość sowiecka 1939–1941 w świadectwach polskich Żydów, Warszawa 2009, s. 25.
8 M. Gnatowski, Białostocczyzna w latach wojny i okupacji hitlerowskiej. Zarys dziejów politycznych regionu, t. 1, Białystok 1979, s. 114.
9 J.J. Milewski, Deportacje z Białostockiego w latach okupacji sowieckiej (1939–1941) [w:] Exodus. Deportacje i migracje (wątek wschodni). Stan i perspektywy badań, red. M. Zwolski, Warszawa–Białystok 2008, s. 32–35; T. Rawa, Mój czas przeszły dokonany. Wspomnienia z dzieciństwa, „Ziemia Łomżyńska” 2012, t. 11, s. 341; J. Smurzyński, Moja młodość wojenna, „Ziemia Łomżyńska” 2003, t. 7, s. 199–200; M. Laszczkowski, Ziemia łomżyńska w latach wojny i okupacji 1939–1945, Warszawa 2003, s. 49.
10 Województwo białostockie w latach II wojny światowej. Wybór źródeł, red. K. Sychowicz, oprac. M. Markiewicz, A. Muczyński, K. Sychowicz, Warszawa 2007.
11 D. Boćkowski, Władza radziecka wobec Polaków, Żydów i Białorusinów na Białostocczyźnie 1939–1941 w świetle dokumentów partyjnych, [w:] Polacy – Żydzi – Białorusini – Litwini na północno--wschodnich ziemiach Polski a władza radziecka (1939–1941). W kręgu mitów i stereotypów, red. M. Gnatowski, D. Boćkowski, Białystok 2005, s. 67–70; zob.z też: W. Śleszyński, Okupacja sowiecka na Białostocczyźnie 1939–1941. Propaganda i indoktrynacja, Białystok 2001.
12 M. Markiewicz, Represje hitlerowskie wobec wsi białostockiej, „Biuletyn IPN” 2003–2004, nr 12–1, s. 66.
13 W. Monkiewicz, Zagłada skupisk żydowskich..., s. 336–350; M. Gnatowski, Żydzi Białostocczyzny w okresie okupacji hitlerowskiej (główne problemy), „Studia Podlaskie” 1989, t. 2, s. 297–298.
14 Niektóre dane mówią o 160–190 tys. zamieszkałych na terenie Suwalszczyzny i Bezirk Bialystok Żydów (W. Monkiewicz, Zagłada skupisk żydowskich..., s. 336).
15 S. Datner, Eksterminacja ludności żydowskiej w Okręgu Białostockim, „Biuletyn ŻIH” 1966, nr 60, s. 28.
16 Zob. m.in.: J. Smurzyński, Czarne lata…
17 Szerzej: P. Niziołek, Ofiary pacyfikacji wsi Sikory-Tomkowięta (13 lipca 1943 r.) i Wnory-Wandy (21 lipca 1943 r.) – próba weryfikacji. Warsztat historyka a realia ochrony pamięci walk i męczeństwa, „Rocznik Białostocki” 2018, t. 21, s. 251–304; M. Markiewicz, Represje hitlerowskie wobec wsi białostockiej, „Biuletyn IPN” 2003–2004, nr 12–1, s. 66–67.
18 Województwo białostockie…
19 J.J. Milewski, Fikcyjna niepodległość, [w:] Historia województwa podlaskiego, red. A. Dobroński, Białystok 2010, s. 244–245.
20 L. Műllerowa, Organizacja terytorialna Kościoła katolickiego w Polsce w 1980 r., [w:] Państwo, Kościół, Niepodległość, red. J. Skarbek i J. Ziółko, Lublin 1986, s. 227; A. Dudek, Państwo i Kościół w Polsce 1945–1970, Kraków 1995, s. 15.
