W latach 1957-1959 rozważano nawet uchwalenie ustawy zakazującej koczownictwa, ale ostatecznie nie zdecydowano się na ten krok. Po 1960 r. nastąpiła intensyfikacja działań zmierzających do rozwiązania tego zagadnienia.
Przymusowe osiedlanie
W marcu 1964 r. przeprowadzono tzw. akcję „Wielki Postój” z udziałem MO, w trakcie której zatrzymywano tabory i przymusowo osiedlano rodziny romskie w rożnych częściach kraju.
Do akcji przymusowej asymilacji Romów władze włączyły również Ligę Kobiet –prorządową organizację kobiecą. W marcu 1964 r. Zarząd Główny Ligi Kobiet przesłał do zarządów terenowych LK przygotowane przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych informacje na temat aktualnej sytuacji rodzin cygańskich i zalecił członkiniom organizowanie pomocy tym rodzinom w trakcie akcji przymusowego osiedlania.
Obok opieki medycznej i wsparcia materialnego członkinie Ligi miały kłaść nacisk na „aktywizację zawodową Cyganek, które są jedynymi żywicielkami rodzin poprzez wychowawcze oddziaływanie na środowisko i skłanianie Cyganek do podejmowania stałej pracy zawodowej” oraz zapewniać im:
„poradnictwo prawno-społeczne, aby stworzyć w ten sposób kobiecie cygańskiej możliwości i warunki do wyzwalania się spod opieki przywódców plemienia i innych”.
Romowie na jarmarku po procesji Bożego Ciała w Łowiczu, 1975 r. Zdjęcie z kolekcji fotografii Jana Hausbrandta (fot. z zasobu IPN)
Kapela romska przed wejściem do pałacu Prymasowskiego na ulicy Senatorskiej w Warszawie, 1981 r. Zdjęcie z kolekcji fotografii Jana Hausbrandta (fot. z zasobu IPN)
Kapela romska przed wejściem do pałacu Prymasowskiego na ulicy Senatorskiej w Warszawie, 1981 r. Zdjęcie z kolekcji fotografii Jana Hausbrandta (fot. z zasobu IPN)
Pozorowane działania
Biorąc pod uwagę specyficzną mentalność oraz tradycje i obyczaje Romów nietrudno zauważyć, że niezależnie od zaangażowania Ligi Kobiet w tę akcję, prawdopodobieństwo uniezależnienia się kobiet z tego środowiska było niewielkie.
W praktyce, członkinie organizacji nie podjęły żadnych poważniejszych działań, ograniczając się głównie do udzielania pomocy medycznej i materialnej.
W praktyce, członkinie organizacji nie podjęły żadnych poważniejszych działań w tym zakresie, ograniczając się głównie do udzielania pomocy medycznej i materialnej.
Fakt ten potwierdza sprawozdanie z 1964 r. zatytułowane „Informacja o działalności Ligi Kobiet w zakresie opieki zdrowotnej i sanitarnej, opieki społecznej i oświaty sanitarnej”. Zajęto się wówczas głównie stanem zdrowotnym kobiet i dzieci – przeprowadzono badania lekarskie, kontrolę dentystyczną, szczepienia ochronne. Ponadto, zorganizowano kilka akcji charytatywnych – zbiórek odzieży i żywności oraz udzielono wsparcia finansowego najbardziej potrzebującym.
W zasadzie jedynym istotnym efektem działań podjętych przez władze i Ligę Kobiet w 1964 r. było objęcie ludności romskiej opieką lekarską i społeczną, ale trwało to tylko do 1980 r.
Duży nacisk kładziono na „wyrobienie wśród ludności cygańskiej nawyków higienicznych”, co było, jak podkreślono w sprawozdaniu, bardzo trudne. Jednym ze sposobów zachęcenia kobiet romskich do przestrzegania zasad higieny było zorganizowanie konkursu na najczystsze mieszkanie. Konkurs trwał dwa lata, miał miejsce w województwie koszalińskim i przyniósł „zadowalające efekty”.
W zasadzie jedynym istotnym efektem działań podjętych przez władze i Ligę Kobiet w 1964 r. było objęcie ludności romskiej opieką lekarską i społeczną, ale trwało to tylko do 1980 r. W ostatnich latach PRL niewydolność gospodarcza państwa i kryzys polityczny w kraju uniemożliwiał zapewnianie Romom skutecznej pomocy.
Pismo Zarządu Głównego Ligi Kobiet dotyczące udzielenia pomocy w asymilacji ludności romskiej. Warszawa, 17 marca 1964 r. (z zasobu IPN)
Pismo Zarządu Głównego Ligi Kobiet dotyczące udzielenia pomocy w asymilacji ludności romskiej. Warszawa, 17 marca 1964 r. (z zasobu IPN)
W wolnej Polsce liczba Romów waha się pomiędzy 12,7 tys. do 35 tys. Społeczność jest rozproszona terytorialnie, ale prowadzi osiadły tryb życia.
* * *
W materiałach Archiwum IPN można znaleźć fotografie ludności romskiej, a także materiały Ligi Kobiet dotyczące pomocy udzielanej ludności romskiej.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
