„Życie staje się poprzez taniec czymś szczególnym, budzi w duszy człowieka pogodne poczucie wolności i błogą świadomość jakiejś przemożnej energii, która zdaje się nas unosić w powietrzu”
– tymi słowami polski etnolog i antropolog tańca Roderyk Lange scharakteryzował rolę tej ze sztuk performatywnych.
Dziś, 29 kwietnia, obchodzimy Międzynarodowy Dzień Tańca, ustanowiony w 1982 r. przez Komitet Tańca Międzynarodowego Instytutu Teatralnego.
Od Mazowsza po Bombaj
W przechowywanym w AIPN zespole akt Tajnej Policji Państwowej Oddział w Ciechanowie/Płocku znajdują się dokumenty dotyczące Krystyny Gamdzyk, która została aresztowana w 1944 r. pod zarzutem nauczania dzieci polskich tańców ludowych. Po upomnieniu została zwolniona.
W materiałach przekazanych do Archiwum IPN odnajdziemy wspomnienia o losach znanej pieśniarki, tancerki i aktorki, Hanki Ordonówny.
W materiałach przekazanych do Archiwum IPN przez Koło Polaków z Indii 1942-1948 oraz p. Wiesławę Stypułę odnajdziemy wspomnienia o losach znanej pieśniarki, tancerki i aktorki, Hanki Ordonówny, która w czasie II wojny światowej została zesłana w głąb Związku Sowieckiego.
Po podpisaniu układu Sikorski-Majski zaangażowała się w działalność kulturalną oraz w akcję niesienia pomocy polskim sierotom. Wiosną 1942 r. drogą lądową dotarła do Indii pierwsza grupa dzieci, a wraz z nimi przyjechała Ordonka, która wpierw w Bandrze, a następnie w Panchgani, uczyła ludowych tańców i pieśni.
Tak zapisała się we wspomnieniach Alicji Walczowskiej:
„Po raz pierwszy ujrzałam Hankę Ordonównę w Aszchabadzie, gdzie […] przyjmowała transporty dzieci przybywające tam z różnych sierocińców utworzonych na terenie Uzbekistanu, by czekać tam na zapowiedziany wyjazd do Indii. […] Uśmiech nie schodził z jej twarzy, choć już wtedy wiedzieliśmy, że nie była zdrowa. […] Po przybyciu do Bombaju, Hanka Ordonówna zamieszkała gdzieś w śródmieściu, ale ku naszej radości, odwiedzała nas regularnie i wtedy zbieraliśmy się na rozległych schodach naszej wilii, by pośpiewać i posłuchać śpiewu Ordonki. Gdy nadeszło święto 3 Maja, Ordonka zajęła się urządzeniem uroczystej akademii […]”.
W połowie lipca 1942 r. dzieci przebywające w Bandrze pod ówczesnym Bombajem podzielono na dwie grupy. Pierwszą skierowano do Osiedla Dzieci Polskich w Balachadi, zaś drugą do ośrodka sanatoryjnego w Panchgani. Ordonka, po krótkim pobycie w ostatniej z wymienionych miejscowości, udała się do Bejrutu w Libanie.
Anna Sahanek w czasie jednego ze swoich występów w Osiedlu Polskim w Valivade, 1943-1948. Zdjęcie pochodzi z kolekcji przekazanej do zasobu Archiwum IPN przez Koło Polaków z Indii 1942-1948 (fot. z zasobu IPN)
Polska młodzież z Osiedla Polskiego w Valivade podczas wyjazdu do Bombaju na uroczystość „All Nations Ball”, listopad 1943 r. Zdjęcie pochodzi z kolekcji przekazanej do zasobu Archiwum IPN przez Koło Polaków z Indii 1942-1948 (fot. z zasobu IPN)
Integracja na drugim krańcu globu
Wspomniane ośrodki nie były jedynymi obozami uchodźczymi w Indiach. Największym było Osiedle Polskie w Valivade koło Kolhapuru, które funkcjonowało w latach 1943-1948. Na jego terenie zorganizowano Referat Kulturalno-Oświatowy, którego pracownicy odpowiedzialni byli za organizację m.in. przedstawień teatralnych, akademii patriotycznych, różnorodnych kursów oraz prowadzenie świetlic.
Wśród dziewcząt, angażujących się w życie artystyczne osiedla w Valivade, była Anna Sahanek, która, dzięki swojemu talentowi, stała się jedną z tancerek grupy Rama Gopala –mistrza klasycznych tańców indyjskich (m.in. tańca kathak).
Już w listopadzie 1943 r. grupa polskiej młodzieży z Valivade zaprezentowała w Bombaju, podczas charytatywnego wydarzenia, tj. „All Nations Ball”, nadwiślańskie tańce ludowe (mazurka, krakowiaka i zbójnickiego). Choreografię opracowały Tatiana Pawłowska, Maria Gimza i Janina Latawiec.
Wśród dziewcząt, angażujących się w życie artystyczne osiedla w Valivade, była Anna Sahanek, która, dzięki swojemu talentowi, stała się jedną z tancerek grupy Rama Gopala –mistrza klasycznych tańców indyjskich (m.in. tańca kathak). Już jako debiutantka objechała z występami tanecznymi Indie. Co ciekawe, w latach 30. XX w. Ram Gopal, jako jeden z pierwszych, promował kulturę Indii na Zachodzie, np. w 1938 r. przyjechał z występami tanecznymi do Polski.
Polska młodzież z Osiedla Polskiego w Valivade podczas wyjazdu do Bombaju na uroczystość „All Nations Ball”, listopad 1943 r. Zdjęcie pochodzi z kolekcji przekazanej do zasobu Archiwum IPN przez Koło Polaków z Indii 1942-1948 (fot. z zasobu IPN)
Hanka Ordonówna (stoi w kapeluszu) wśród polskich dzieci w Bandrze, 1942 r. Zdjęcie pochodzi z kolekcji przekazanej do zasobu Archiwum IPN przez p. Wiesława Stypułę (fot. z zasobu IPN)
Zespoły tańca
W materiałach archiwalnych znajdujących się w Archiwum IPN odnajdziemy również dokumentację związaną m.in. z: Państwowym Ludowym Zespołem Pieśni i Tańca „Mazowsze”, Zespołem Pieśni i Tańca „Podlasie”, Zespołem Pieśni i Tańca „Pomorze” oraz Stowarzyszeniem Zespołu Pieśni i Tańca ZMS „Wielkopolska”.
Wspominając zespoły folklorystyczne nie sposób nie przywołać polonijnych artystów, tj. Grupę Folkloru Polskiego „Wisła”, która została utworzona w Kurytybie w 1928 r. Jest ona prawdopodobnie najstarszą polską formacją taneczną, która działa do dziś i promuje kulturę polską w Brazylii, a także uczestniczy m.in. w nadwiślańskich festiwalach (Festiwal Kresowa Dusza w Pułtusku, Światowy Festiwal Polonijnych Zespołów Folklorystycznych w Rzeszowie).
Grupa „Wisła” nie jest jedynym polskim akcentem w Kraju Kawy. Jedną z najważniejszych osób związanych z brazylijskim tańcem nowoczesnym jest Yanka Rudzka, tancerka nieco zapomniana w polskim środowisku artystycznym, która zorganizowała Szkołę Tańca Uniwersytetu Federalnego Stanu Bahia. Spektakle muzyczne „Zaczyn” i „Wielogłos”, których premiera miała miejsce parę lat temu, pozwalają przybliżyć odbiorcy artystyczne inspiracje Polki zza oceanu.
Meldunek dzienny dot. zatrzymania Krystyny Gamdzyk, sporządzony przez Geheime Staatspolizei – Staatspolizeistelle (Gestapo) Zichenau/Schröttersburg, 15 III 1944 r. Dokument znajduje się w zespole akt Tajnej Policji Państwowej Oddział w Ciechanowie/Płocku (z zasobu IPN)
* * *
Archiwum Pełne Pamięci jest jednym z projektów IPN, w ramach którego do zasobu zostały przekazane m.in. wspomniane wyżej materiały archiwalne związane z indyjską odyseją Polaków. Każda historia, i ta wielka, i ta mała, zasługuje na opowiedzenie, a portal www.archiwumpamieci.pl pokazuje „okruchy” losów naszych rodaków, które dzięki temu przedsięwzięciu zostaną zapamiętane.
Ocalmy to, co może zostać zapomniane!
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
