W uroczystości wzięło udział około 20 tys. osób, w tym 12 tys. ocalałych z Zagłady, przywódcy powstania w getcie: Icchak (Antek) Cukierman, Marek Edelman, przedstawiciele organizacji żydowskich z całego świata, polscy politycy, Warszawiacy.
Pierwsze upamiętnienie
Nie był to pierwszy monument oddający hołd żydowskim powstańcom, bowiem wcześniej, 16 kwietnia 1946 r., odsłonięto tzw. mały pomnik, zaprojektowany przez Leona Suzina.
Jego kształt przypominał włazy do kanałów, które były wykorzystywane przez żydowskich bojowników, a do jego budowy wykorzystano czerwony piaskowiec, symbolizujący przelaną krew. Na cokole umieszczono napis:
„Tym, którzy polegli w bezprzykładnie bohaterskiej walce o godność i wolność narodu żydowskiego, o wolną Polskę, o wyzwolenie ludzkości. Żydzi Polscy”.
Pomnik Bohaterów Getta w Warszawie, 1948 r. (fot. z zasobu NAC)
Budowa pomnika Bohaterów Getta w Warszawie, 1946–1948 (fot. z zasobu NAC)
Pomnik Bohaterów Getta w Warszawie. Fot. Julien Bryan, 1958 r. (fot. z zasobu IPN)
„Walka” i „Pochód na zagładę”
Jeszcze w tym samym roku podjęto decyzję o wzniesieniu bardziej okazałego pomnika. Nad jego projektem czuwali: Natan Rapaport (rzeźba) oraz ponownie Leon Suzin (forma architektoniczna). Monument miał stanąć nieopodal miejsca, gdzie doszło do pierwszych starć oddziałów żydowskich z Niemcami, oraz bunkra, w którym zginął jeden z przywódców walk – Mordechaj Anielewicz. Wybrano więc lokalizację w pobliżu pierwszego monumentu upamiętniającego powstanie w getcie.
Pomnik nawiązuje do murów getta warszawskiego, Ściany Płaczu oraz ściany komunardów z cmentarza Père-Lachaise w Paryżu.
Nie był to pierwszy monument oddający hołd żydowskim powstańcom, bowiem wcześniej, 16 kwietnia 1946 r., odsłonięto tzw. mały pomnik, zaprojektowany przez Leona Suzina.
Jego centralną część stanowi umieszczona od strony zachodniej rzeźba pt. „Walka”, która symbolizuje bohaterski zryw z kwietnia 1943 r. Przedstawia grupę żydowskich bojowników, mających w dłoniach broń i butelki z benzyną, oraz młodą kobietę, trzymającą na ręku dziecko. Otaczają ich płomienie oznaczające podpalone przez Niemców getto.
Pod płaskorzeźbą widnieje napis w językach polskim, hebrajskim i jidysz:
„Naród żydowski swym bojownikom i męczennikom”.
Uroczystości ku czci pamięci poległych w czasie II wojny światowej, b.d. (fot. z zasobu IPN)
Uroczystości ku czci pamięci poległych w czasie II wojny światowej, b.d. (fot. z zasobu IPN)
Kamienną płytę przed pomnikiem zdobią dwie siedmioramienne menory.
Nie był to pierwszy monument oddający hołd żydowskim powstańcom, bowiem wcześniej, 16 kwietnia 1946 r., odsłonięto tzw. mały pomnik, zaprojektowany przez Leona Suzina.
Na stronie wschodniej pomnika znajduje się płaskorzeźba pt. „Pochód na zagładę”, symbolizująca tragiczny los narodu żydowskiego. Widoczne są również charakterystyczne niemieckie hełmy wskazujące sprawców zbrodni.
Monument wykonano ze szwedzkiego bazaltu (część źródeł podaje, że z labradorytu) rzekomo zakupionego podczas wojny przez ministra uzbrojenia i amunicji III Rzeszy Alberta Speera na budowę pomnika na cześć zwycięstwa Adolfa Hitlera. Po wojnie materiał miał zostać odkupiony przez szwedzkie organizacje żydowskie.
Historyczny punkt
Pomnik i plac go otaczający jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc pamięci tragicznego losu Żydów podczas II wojny światowej.
Najbardziej znany jest jednak gest Willy’ego Brandta z 7 grudnia 1970 r., który ukląkł na kamiennych stopniach przed pomnikiem.
Hołd żydowskim bojownikom oddawali pod nim m.in.: prezydent Stanów Zjednoczonych Jimmy Carter (1977), Ojciec Święty Jan Paweł II (1983), wiceprezydent USA George H.W. Bush (1987) czy Dalajlama XIV (1993).
Najbardziej znany jest jednak gest kanclerza Niemiec Willy’ego Brandta z 7 grudnia 1970 r., który ukląkł na kamiennych stopniach przed pomnikiem, oznaczający uznanie winy i prośbę o wybaczenie. W swojej autobiografii polityk ów gest opisał:
„Nad przepaścią historii i pod ciężarem milionów zamordowanych zrobiłem to, co robią ludzie, gdy zabraknie im słów”.
Wiceprezydent USA George H.W. Bush (stoi obok polskiego żołnierza) wraz z dwoma żołnierzami amerykańskimi składa wieniec pod pomnikiem Bohaterów Getta w Warszawie, wrzesień 1987 r. (fot. z zasobu IPN)
Wiceprezydent USA George H.W. Bush (stoi obok polskiego żołnierza) wraz z dwoma żołnierzami amerykańskimi składa wieniec pod pomnikiem Bohaterów Getta w Warszawie, wrzesień 1987 r. (fot. z zasobu IPN)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
