„Ucieknę chyłkiem późną nocą,
w daleki pomknę świat.
Gwiazdy się będą sypać w oczy,
Tysiące ślepych gwiazd. […]”
Cytowany powyżej wiersz pt. „Podróż” napisała w 1942 r. Grażyna Chrostowska, więźniarka Frauen-Konzentrationslager Ravensbrück.
W tym samym roku, 18 kwietnia, jego autorka została rozstrzelana. Wśród 12 ofiar egzekucji była również jej siostra Apolonia (nazywana przez najbliższych Polą).
Grażyna Chrostowska, (fot. z zasobu AIPN)
Dzieciństwo i młodość
Grażyna Chrostowska urodziła się 20 września 1921 r. w Lublinie. W 1932 r. umarła jej mama Wanda. Wychowaniem Grażyny oraz o rok starszej siostry zajmował się ojciec Michał, który pracował w dzienniku „Kurier Lubelski” oraz udzielał korepetycji, a także niania Katarzyna.
Grażyna uczęszczała do szkoły powszechnej nr 1 przy ul Bychawskiej 116 w Lublinie, a następnie uczyła się w żeńskim gimnazjum Heleny Czarnieckiej przy ul. Bernardyńskiej 13. Już wtedy pisała swoje pierwsze wiersze drukowane w piśmie młodzieżowym „W słońce. Czasopismo młodzieży lubelskich szkół średnich”.
Udzielała się również w teatrzyku szkolnym oraz należała do harcerstwa. Na skutek wady wymowy (jąkanie) powtarzała drugą klasę gimnazjum. Jeszcze przed wybuchem wojny w szkolnej gazetce ukazał się jej wiersz pt. „Wcześnie”, poświęcony tragicznej śmierci przyjaciółki – Ireny Jasionowskiej. Dalszą edukację przerwała wojna.
Wiersze Grażyny Chrostowskiej pt. „Smutek”, „Wizja”, „Podróż”, „Chleb” napisane w KL Ravensbrück, pochodzące z przechowywanego w zasobie AIPN Zbioru „Ob” (akt obozowych i więziennych), zawierającego fragmenty akt niemieckich, wytworzonych przez kancelarie obozów i więzień lub urzędy związane z ich działalnością (z zasobu AIPN)
Wiersze Grażyny Chrostowskiej pt. „Obczyzna”, „Mały pokoik”, „Śnieg” napisane w KL Ravensbrück, pochodzące z przechowywanego w zasobie AIPN Zbioru „Ob” (akt obozowych i więziennych), zawierającego fragmenty akt niemieckich, wytworzonych przez kancelarie obozów i więzień lub urzędy związane z ich działalnością (z zasobu AIPN)
Konspiracja i aresztowanie
W czasie okupacji Grażyna należała do podziemnej organizacji Komenda Obrońców Polski, powołanej w październiku 1939 r. W strukturach KOP działał również jej ojciec Michał oraz Apolonia. Siostry prowadziły redakcję pisma konspiracyjnego „Polska Żyje” oraz zajmowały się jego kolportażem.
Niestety Niemcy wykryli działalność organizacji. Rozpoczęły się aresztowania członków KOP. 26 stycznia 1941 r. w mieszkaniu na Krakowskim Przedmieściu 55 w Warszawie zatrzymano Apolonię. Po przesłuchaniu w areszcie śledczym Gestapo na Szucha 25 została przewieziona do aresztu śledczego „Pod Zegarem” przy ulicy Uniwersyteckiej 3 w Lublinie (w okresie okupacji znajdowała się tu siedziba niemieckiej tajnej policji Gestapo). Grażyna, razem z ojcem, odwiedzała Polę, mimo ostrzeżeń znajomych rodziny o grożącym im niebezpieczeństwie.
8 maja 1941 r. zostali aresztowani w czasie widzenia. Michał Chrostowski został przewieziony do KL Auschwitz (numer obozowy 16195), gdzie zginął wiosną 1942 r. Natomiast Grażyna przeszła kilkumiesięczne śledztwo, prowadzone w areszcie śledczym „Pod Zegarem”, po czym została osadzona w więzieniu na Zamku Lubelskim. Przebywając w odosobnieniu pisała wiersze, które wraz z grypsami pisanymi przez siostry Chrostowskie do ciotki, Marii Badyoczek, zostały potajemnie wyniesione.
Tu napisała datowany na 25 maja utwór zatytułowany „(W więzieniu)”:
„Za kratą są zielone drzewa
Maleńkie klomby z drobnymi bratkami
Daleko skrawek błękitnego nieba
I owe słowa wierne »Módl się za nami« […]”.
Fragment wiersza Grażyny Chrostowskiej pt. „Niepokój” napisanego w KL Ravensbrück, pochodzącego z przechowywanego w zasobie AIPN Zbioru „Ob” (akt obozowych i więziennych), zawierającego fragmenty akt niemieckich, wytworzonych przez kancelarie obozów i więzień lub urzędy związane z ich działalnością (z zasobu AIPN)
W Ravensbrück
W czerwcu 1941 r., po zakończonym śledztwie, Grażynę oraz jej siostrę skazano na karę śmierci. Następnie 21 września 1941 r. zostały przewiezione do Ravensbrück tzw. Sondertransport Lublin (transportem lubelsko-warszawskim). Otrzymała numer 7714. Grażyna łudziła się, że jako osadzona w obozie uniknie wykonania wyroku. W Ravensbrück pracowała przy wyplataniu słomianych ocieplaczy na buty wojskowe.
W obozie nadal pisała. Powstały wówczas m.in. wiersze: „Władce”, „Podróż”, „Apel”, oraz ostatni, zatytułowany „Niepokój”. Współwięźniarki, Stanisława Śledziejowska-Osiczko czy Klementyna Janina Kuśnierz-Torbicz, uczyły się tych utworów na pamięć.
Część jej wierszy razem z zapiskami więźniarek została odnaleziona w latach 70. ubiegłego wieku niedaleko miejscowości Fünfeichen przez byłego jeńca Stalagu IIA w Neubrandenburgu, Henryka Grabowskiego, który na krótko przed zakończeniem wojny brał udział w ukryciu tych cennych materiałów.
Wiersze Grażyny Chrostowskiej napisane w KL Ravensbrück, pochodzące z przechowywanego w zasobie AIPN Zbioru „Ob” (akt obozowych i więziennych), zawierającego fragmenty akt niemieckich, wytworzonych przez kancelarie obozów i więzień lub urzędy związane z ich działalnością (z zasobu AIPN)
Lista Polek rozstrzelanych w obozie koncentracyjnym Ravensbrück, opublikowana w „Jednodniówce Ravensbrück”, wydawanej przez Klub Ravensbrück przy warszawskim Okręgu Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, Warszawa, 1962 r. (z zasobu Arolsen Archives)
* * *
Wiersze Grażyny Chrostowskiej zostały wydane w latach 60. XX wieku, natomiast w 2017 r., w 75. rocznicę jej śmierci, ukazał się tomik zatytułowany „Grażyna Chrostowska. Wiersze”.
W Oddziale Muzeum Martyrologii „Pod Zegarem” Muzeum Lubelskiego znajdują się pamiątki związane z jej osobą, m.in.: grypsy, wiersze, korespondencja z więzienia oraz z KL Ravensbrück, fotografie.
Tragiczne losy poetki upamiętnia również film dokumentalny autorstwa Magdaleny i Rafała Kołodziejczyków zatytułowany „Za kratą są zielone drzewa” (2018).
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
