Pochodził z rodziny artystów: ojciec był malarzem i kompozytorem, a matka pianistką. Miał piątkę młodszego rodzeństwa, w tym brata Mieczysława, profesora Akademii Sztuk Pięknych (projektanta m.in. orderów Orła Białego i Polonia Restituta), rozstrzelanego przez Niemców w 1943 r.
Do II wojny światowej
Uczęszczał do V Gimnazjum Rządowego z wykładowym rosyjskim, z którego tuż przed maturą, za udział w strajku szkolnym w 1905 r., został wydalony. Brak matury uniemożliwił mu początkowo podjęcie studiów.
Poza filozofią Kotarbiński studiował także filologię klasyczną, dzięki czemu był w stanie utrzymać się z pensji nauczyciela łaciny i greki w warszawskim gimnazjum im. Mikołaja Reja.
Dopiero po wielu perypetiach udało mu się w końcu uzyskać świadectwo dojrzałości i rozpocząć studia na Uniwersytecie Lwowskim. Poza filozofią Kotarbiński studiował także filologię klasyczną, dzięki czemu był w stanie utrzymać się z pensji nauczyciela łaciny i greki w warszawskim gimnazjum im. Mikołaja Reja.
W 1912 r. Kotarbiński uzyskał tytułu doktora, a cztery lata później rozpoczął pracę w Instytucie Filozofii UW. Poza pracą naukową pisał wiele tekstów o charakterze społecznym dotyczących m.in. nacjonalizmu, antysemityzmu czy klerykalizmu.
Karta z kartoteki ogólnoinformacyjnej dot. Tadeusza Kotarbińskiego (z zasobu IPN)
Karta z kartoteki ogólnoinformacyjnej dot. Tadeusza Kotarbińskiego (z zasobu IPN)
Wobec totalitaryzmów
W czasie wojny kontynuował nauczanie na tajnych kompletach na UW. Z powodu jego zdecydowanej postawy, krytykującej nacjonalizm, jego nazwisko pojawiło się na „Liście wrogów narodu polskiego”. W Powstaniu Warszawskim Kotarbińscy stracili dom, majątek i cenne rękopisy. Po wojnie na kilka lat osiedli w Łodzi.
W 1945 r. Kotarbiński włączył się w odbudowę oświaty w Polsce, został rektorem Uniwersytetu Łódzkiego.
W 1945 r. Kotarbiński włączył się w odbudowę oświaty w Polsce, został rektorem Uniwersytetu Łódzkiego. 3 maja 1946 r. w Łodzi doszło do wystąpień studenckich. Młodzież wyszła na ulicę w proteście przeciwko polityce władz. Doszło do starć. Aresztowano kilkanaście osób. Tadeusz Kotarbiński zaangażował się w obronę studentów, a potem także profesorów, bo władze komunistyczne dążyły do podporządkowania sobie uczelni i zyskania wpływu na obsadę stanowisk. Pod koniec lat 40. Kotarbiński powrócił do Warszawy i na Uniwersytet Warszawski.
Tadeusz Marian Kotarbiński. Zdjęcie z akt paszportowych (fot. z zasobu IPN)
Tadeusz Marian Kotarbiński. Zdjęcie z akt paszportowych (fot. z zasobu IPN)
14 marca 1964 r. przedstawiciele świata nauki i kultury skierowali do premiera Józefa Cyrankiewicza pismo przeciw cenzurze w PRL. Jednym z sygnatariuszy tzw. Listu 34 był Tadeusz Kotarbiński. List, mimo że powściągliwy w tonie, rozległ się szerokim echem w gomułkowskiej Polsce.
W 1965 r. ponownie zaangażował się w obronę młodych ludzi. 20 marca 1965 r. aresztowano Karola Modzelewskiego i Jacka Kuronia, autorów „Listu otwartego do członków POP PZPR”. Wytoczono im za to proces, twierdząc, że list zawiera
„fałszywe wiadomości dotyczące panujących w Polsce (…) stosunków politycznych i społeczno-gospodarczych”.
Obrońcy powołali się na ekspertyzę sporządzoną przez Marię Ossowską, Leszka Kołakowskiego i Tadeusza Kotarbińskiego. Autorzy analizy udowodnili, że oskarżeni nie mogli podawać „fałszywych wiadomości”, ponieważ ich list zawiera oceny, nie zaś fakty, a ocena pozbawiona jest istotnych treści. Zatem Kuroń z Modzelewskim co najwyżej plotkowali, a za plotkowanie kar nie ma.
Kotarbiński był twórcą doktryny reizmu (zwanej też konkretyzmem).
Od tego momentu profesor nie angażował się już w sprawy polityczne, poświęcając się jedynie pracy naukowej. Kotarbiński był twórcą doktryny reizmu (zwanej też konkretyzmem). Skupiał się w pracy wykładowcy akademickiego na etyce i roli „opiekuna spolegliwego”, czyli człowieka wrażliwego na potrzeby innych. Jednym z najbardziej znanych dzieł Kotarbińskiego jest „Traktat o dobrej robocie”, poświęcony prakseologii, czyli teorii sprawnego działania.
Obok nauki ważne miejsce w jego życiu zajmowały: rysunek, muzyka i poezja. Miłość do sztuk wyniósł z rodzinnego domu. Swobodnie posługiwał się ołówkiem i pędzlem. Interesował się także teatrem i operą.
* * *
Zmarł 3 października 1981 r. w Warszawie. Został pochowany 8 października 1981 r. na Powązkach Wojskowych w Warszawie.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
