Nakreślenie szerszego kontekstu historycznego dotyczącego tragicznych wydarzeń w Gurowie znajdujemy m.in. w pracach ocalałego z rzezi wołyńskiej Władysława Filara, późniejszego żołnierza 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej i historyka, jak również w dokumencie noszącym nazwę Dane dotyczące wsi Gurów, który znajduje się w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich1.
Bezsilnie przypatrywali się, jak mordowano ich najbliższych…
Według tego ostatniego źródła: „sporadyczne mordy [w Gurowie] zaczęły się już w okresie Bożego Narodzenia [1942 r.]”2. W lutym i w marcu 1943 r. mordy te nasiliły się, a „od Niedzieli Palmowej ludność już żyła w strachu ze względu na to, że masowy mord Polaków był zapowiedziany”3.
Warto podkreślić, że obawa o utratę życia dotyczyła zasadniczo mężczyzn, którzy nie nocowali w swoich domach, lecz po kryjówkach. Wskutek tego gdy nastąpił napad na Gurów, wśród ofiar przeważały kobiety i dzieci. Natomiast mężczyźni, „leżąc w krzakach, w zbożu, bezsilnie przypatrywali się, jak mordowano ich najbliższych”4.
Położenie Gurowa na mapie WiG, 1929 (ze zbiorów Biblioteki Narodowej)
Wspomniany W. Filar podkreśla z kolei, że powiat włodzimierski (podobnie jak horochowski) przylegał do granicy z Galicją, skąd kierowano na teren Wołynia działaczy OUN oraz kadry dla UPA. Ponadto to tam opracowywano plany antypolskich wystąpień5.
Warto podkreślić, że zimą 1943 r. w Gurowie powstała placówka polskiej organizacji niepodległościowej, na czele której stanął nauczyciel Jan Cichocki. Należała ona do Odcinka „Południe” Komendy Obwodu AK Włodzimierz Wołyński6.
Od strony Gurowa słychać było strzały…
W noc poprzedzającą napady w okolicznych wsiach ukraińskich powiatu włodzimierskiego odbyły się zebrania mieszkańców. Zostały one zwołane przez przybyłych z lasów upowców. Mężczyznom kazano stawić się we wskazanym miejscu z bronią oraz narzędziami rolniczymi (siekierami, kosami, widłami). Miała to być – jak twierdzono – próbna mobilizacja.
Kiedy jednak mężczyźni przybyli na umówione miejsce, usłyszeli, że należy wywalczyć wolną Ukrainę i w tym celu trzeba zlikwidować Polaków. Ukraińscy chłopi zostali więc podstępnie skierowani do walki przeciw swoim sąsiadom. Nie jest jednak wykluczony udział w tych wydarzeniach także osób o pobudkach czysto nacjonalistycznych7.
Według W. Siemaszko i E. Siemaszko w mordowaniu mieszkańców Gurowa uczestniczyli upowcy ze zgrupowania Martyniuka, jak również chłopi ze Żdżar, Iwanicz, Romanówki, Myszowa, a także Zabłotców i Bilicz8. Rzeź rozpoczęła się z 10 na 11 lipca 1943 r. (z soboty na niedzielę) około godz. 2.30–3.00 nad ranem9.
Sam Filar tak wspominał moment, w którym dowiedział się o ataku na pobliski Gurów:
„Nad ranem 11 lipca [1943 r.] ktoś gwałtownie zastukał do okna. To znajomy ojca przybiegł z pobliskiej kolonii Gurów z wiadomością, że Ukraińcy napadli na śpiącą wieś i zabijają wszystkich bez wyjątku. […] Od strony Gurowa słychać było strzały”10.
Ze sprawozdania sporządzonego przez Jana Cichockiego dla Komendy AK we Lwowie z września 1943 r. wynika, że każdy dom w Gurowie miał zostać okrążony przez 30–50 chłopów, którym towarzyszyły 2 osoby z bronią palną. Przebieg wypadków był podobny: najpierw nakazywano otworzyć drzwi, w razie odmowy zaczynano rąbać je siekierami, następnie wrzucano do domostw granaty ręczne. Potem następowała rzeź: ludność zabijano siekierami bądź widłami, a do uciekających strzelano.
Ludobójstwo w Gurowie zakończyło się około godz. 5.00 rano11. W wyniku odniesionych ran niektórzy Polacy konali po 2-3 dni12. Lżej rannym udało się dotrzeć do powiatu sokalskiego w województwie lwowskim13.
Od wczesnych godzin popołudniowych 11 lipca zaczął się w Gurowie rabunek polskiego mienia. Ukraińcy kradli inwentarz żywy (m.in. konie, krowy, świnie) oraz martwy (np. wozy, ubrania, pościel). Potem mordercy spożyli w Gurowie posiłek. Następnie przeszli przez wieś, śpiewając o wymordowaniu Lachów. Zwłoki pomordowanych przeniesiono do kilku domów, które niebawem podpalono14.
* * *
Rzeź z 11 lipca 1943 r. doprowadziła w Gurowie do śmierci kilkuset osób. W dokumencie Dane dotyczące wsi Gurów mowa jest o 164 ofiarach, choć równocześnie zaznaczono, że los około 185 osób pozostawał nieznany (te osoby uznawano za zaginione)15. W pracy Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939–1945 Władysława Siemaszko i Ewy Siemaszko znajduje się wyższa liczba ofiar, która sięga ok. 200 Polaków, a także 2 Żydów16.
Z kolei w Dokumentach zbrodni wołyńskiej znajdują się informacje o 217–220 ofiarach zbrodni w Gurowie17. W trzy dni po ludobójczym napadzie wieś została spalona18.
1 171. 1943, lipiec – Wykaz uratowanych i ofiar oraz omówienie mordu dokonanego przez Ukraińców we wsi Gurów na Wołyniu, sporządzony w RGO we Lwowie [w:] Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943–1944, wstęp i oprac. L. Kulińska, A. Roliński, Kraków 2003 („Dokumenty do Dziejów Stosunków Polsko-Ukraińskich 1939–1945”, t. 1), s. 322–327.
2 Ibidem, s. 324.
3 Ibidem.
4 Ibidem.
5 W. Filar, Wołyń 1939–1944. Historia – pamięć – pojednanie, Warszawa 2012, s. 111.
6 Ibidem, s. 48.
7 Ibidem, s. 122.
8 E. Siemaszko, W. Siemaszko, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939–1945, t. 1, Warszawa 2000, s. 829.
9 Relacja Natalii Oręziak, córki Stefana i Reginy z d. Stankiewicz, b. mieszkanki wsi Górów [w:] Śladami ludobójstwa na Wołyniu. Okrutna przestroga, cz. 2, oprac. L. Karłowicz, L. Popek, Lublin 1998, s. 414; W. Filar, Wydarzenia wołyńskie 1939–1944. W poszukiwaniu odpowiedzi na trudne pytania, Toruń 2008, s. 149.
10 W. Filar, Wołyń 1939–1944. Historia – pamięć – pojednanie, Warszawa 2012, s. 120.
11 Relacja Urszuli Ortyńskiej, byłej mieszkanki Nowin [w:] Świadkowie oskarżają. Okrutna przestroga, cz. 3, oprac. L. Karłowicz, L. Popek, Lublin 2013, s. 284–289.
12 W. Filar, Wołyń 1939–1944…, s. 122–123. Zob. także ibidem, s. 157.
13 E. Siemaszko, W. Siemaszko, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich…, t. 1, s. 829.
14 W. Filar, Wołyń 1939–1944…, s. 123.
15 171. 1943, lipiec – Wykaz uratowanych i ofiar oraz omówienie mordu dokonanego przez Ukraińców we wsi Gurów na Wołyniu, sporządzony w RGO we Lwowie [w:] Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943–1944, wstęp i oprac. L. Kulińska, A. Roliński, Kraków 2003 („Dokumenty do Dziejów Stosunków Polsko-Ukraińskich 1939–1945”, t. 1), s. 324–327.
16 E. Siemaszko, W. Siemaszko, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich…, t. 1, s. 830.
17 Dokumenty zbrodni wołyńskiej, oprac. E. Gigilewicz, L. Popek, P. Sokołowski, T. Zych, t. 1, Warszawa-Lublin-Tarnobrzeg 2023, s. 46–53,78, 88, 92–83.
18 E. Siemaszko, W. Siemaszko, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich…, t. 1, s. 830.
