Obraz Potasha przenosi widza do niewielkiego Gniewoszowa, położonego w czasie okupacji niemieckiej w dystrykcie radomskim Generalnego Gubernatorstwa. Stąd właśnie pochodził Yaacov Goldstein i jego rodzina – zbiorowy bohater dzieła Potasha. Poznajemy jej losy przed drugą wojną światową, w czasie jej trwania i po zakończeniu. Dowiadujemy się, że młodszy brat Yaacova, Ezra, został oddany pod opiekę polskiej rodzinie. Niestety zaginął, a rodzice tuż po wojnie zostali zamordowani przez nieznanych sprawców. Szerokim tłem dla opowieści o historii Goldsteinów są wątki związane z postawami Polaków, czyli tytułowymi „sąsiadami”.
Piękna forma i intelektualna nieuczciwość
Film wyróżnia się dobrym dokumentalnym warsztatem. Oryginalne fotografie i filmy w biało-czarnej kolorystyce połączono ze współczesnymi obrazami tych samych miejsc i ludzi. Szeroko wykorzystano również animację, utrzymaną głównie w czarno-białej tonacji. Jednym słowem zadbano o wyraz artystyczny całości.
W poszczególnych sekwencjach filmu wypowiadają się najstarsi mieszkańcy Gniewoszowa, pamiętający czasy przedwojenne, okupację niemiecką i powojnie, potomkowie Żydów gniewoszowskich, zaproszeni eksperci, a przede wszystkim wspomniany Yaacov Goldstein. Dzieło tworzy więc niezwykle sugestywne, oddziałujące przez obraz, emocjonujące i pobudzające do refleksji kino dokumentalne.
Gniewoszów na niemieckiej mapie prezentującej części dystryktu warszawskiego i radomskiego Generalnego Gubernatorstwa 1942 r. (ze zbiorów Biblioteki Narodowej)
Wydaje się zatem, że mając przed sobą tak dużą perspektywę czasową, twórcy filmu poprzez szerokie kwerendy archiwalne, analizę literatury, wywiady z naocznymi świadkami maksymalnie wniknęli w historię Gniewoszowa i okolic. Jest to jednak wyjątkowo złudne przeświadczenie. Historyka znającego wspomniane okresy historyczne, a zwłaszcza realia niemieckiej okupacji w Polsce, dzieło Potasha, podkreślmy – będące efektem kilkuletnich prac – razi jednostronnością przekazu, przejaskrawieniami, pomijaniem kontekstu historycznego (zwłaszcza wojennego), a przede wszystkim – niemal całkowitą nieobecnością realiów życia codziennego „sąsiadów”.
„Wśród sąsiadów” to przykład dzieła filmowego, które zaliczyć należy do gatunku „opowieści bezkontekstowej” – opisywania II wojny światowej na ziemiach polskich bez uwzględnienia niemieckiego prawa przeciwpomocowego, brutalnej okupacji, eksploatacji i wyzysku, gdzie nawet na wsiach nie było niemal Niemców.
Ponadto film pełen jest luk interpretacyjnych, w miejsce których pojawia się bogactwo wątków politycznych. Z konieczności odniosę się szczegółowo tylko do wybranych zagadnień.
Zacznijmy od tego, że ówczesne realia w decydujący sposób wpływały na relacje między Polakami i Żydami pod okupacją. Choć to oczywista sprawa, to w filmie je pominięto, co całkowicie zaciemniło prawdę historyczną. Nie dowiemy się zatem o powszechnym terrorze, dotykającym ludności polskiej w Generalnym Gubernatorstwie – mimo, że Niemcy stosowali go jako podstawową metodę zarządzania podbitym terenem. W regionie radomsko-kieleckim, na obszarze którego leżał Gniewoszów, jego ofiarą padło grubo ponad 100 tys. etnicznych Polaków, w przeważającej części mieszkańców wsi.
Niemieckie obwieszczenie dotyczące tworzenia okupacyjnych gett dla Żydów, 18 listopada 1942 r. (ze zbiorów Biblioteki Narodowej)
Niemieckie obwieszczenie dotyczące wyroków śmierci wydanych przez administrację sądową dystryktu radomskiego GG, 1 marca 1944 r. (ze zbiorów Biblioteki Narodowej)
Wspomnijmy także o Warszawie, w której był ukrywany Yaacov Goldstein. Miasto to doświadczyło przemocy niemieckiej na niebywałą skalę. Blokady kamienic przez siły policyjne, przeszukiwanie domów celem schwytania podejrzanych i nielegalnie przebywających w nich osób, m.in. Żydów, obławy uliczne, łapanki i publiczne egzekucje wyznaczały rytm każdego dnia. Ponieważ polska rodzina, która ukrywała Goldsteina, mieszkała niedaleko granic getta, ryzyko dekonspiracji wzrastało. Niemcy te kwartały sprawdzali częściej, wiedząc o tym, że ukrywało się w nich sporo Żydów, pragnących w ten sposób zachować łatwiejszy kontakt z rodzinami pozostałymi w getcie.
Co istotne, gwałtowne nasilenie terroru skierowanego przeciwko nie-Żydom nastąpiło w 1942 r. i zbiegło się czasowo z niemiecką akcją bezpośredniej eksterminacji Żydów. Nie jest zatem dziwne, że wywoływał on wśród ludności polskiej strach i lęk, o czym w ogóle w filmie się nie mówi.
Zacieranie prawdy
Częścią polityki terroru było prawo przeciwpomocowe. Niemcy, w antysemickim szale, zmierzając do wymordowania wszystkich uznanych za „zbędnych” Żydów, ostrze represji skierowali także przeciwko wszystkim Polakom, którzy ośmielili się wspierać żydowskich sąsiadów. Wszelkie kontakty między Polakami i Żydami, także te oparte o wymianę handlową i sprzedawanie czy przekazywanie żywności, władze stopniowo penalizowały (w dystrykcie radomskim jeden ze starostów groził nawet karami za rozmowy z Żydami). Powszechnie obowiązującym prawem stało się rozporządzenie Hansa Franka z 15 października 1941 r., które wprowadziło karę śmierci, obok innych form represji, za pomoc Żydom. Rok później śmierć groziła za jakąkolwiek formę wsparcia – bez względu na to, czy wynikała z motywacji finansowych czy altruistycznych. Śmierć groziła również za posiadanie wiedzy o ukrywaniu się Żydów i niepoinformowaniu Niemców.
Niemieckie zarządzenia były z determinacją wykonywane i nie stanowiły martwej litery „prawa”, zbierając swoje tragiczne żniwo. Łącznie na przełomie 1942 i 1943 r. w okolicach Gniewoszowa śmierć w związku z udzielaniem pomocy Żydom poniosło ponad sześćdziesięciu Polaków, w tym gronie Józef Suchecki i Jan Wolski, zamordowani 17 sierpnia 1943 r. we wsi Zwola, w gminie Gniewoszów. Mężczyźni najprawdopodobniej udzielali pomocy właśnie uciekinierom z Gniewoszowa. Represje te, zastosowane na dużą skalę na stosunkowo niewielkim obszarze, jakim był tereny wokół Gniewoszowa, musiały wzbudzić wręcz falę strachu.
Łącznie na przełomie 1942 i 1943 r. w okolicach Gniewoszowa śmierć w związku z udzielaniem pomocy Żydom poniosło ponad sześćdziesięciu Polaków, w tym gronie Józef Suchecki i Jan Wolski, zamordowani 17 sierpnia 1943 r. we wsi Zwola, w gminie Gniewoszów.
Powyższe fakty są bardzo ważne dla zrozumienia uwarunkowań pomocy, ponieważ pozwalają nakreślić przyczynowo-skutkowy związek między realiami okupacyjnymi, a kształtowaniem się postaw Polaków wobec Żydów. Tymczasem żadne z tych zagadnień nie pojawia się w filmie. Zamiast nich otrzymujemy mglisty, niedopowiedziany obraz funkcjonowania Polaków pod okupacją – tak jak gdyby ich sytuacja pod względem bezpieczeństwa osobistego w ogóle nie zmieniła się po agresji niemieckiej, a cierpienia spotykały tylko i wyłącznie Żydów.
Co więcej, w dziele Potasha nie tylko nie zadano sobie trudu, by wyjaśnić założenia polityki niemieckiej nakierowanej na eliminację Polaków pomagających Żydom, ale wyraźnie wyartykułowano frazy wskazujące na rzekome polskie zaniechanie i obojętność na los Żydów. Jedna z bohaterek, Polka, mówi: „Przede wszystkim mało który Polak brał, ukrywał Żydów. Mało”.
Szkoda, że tak wyraźnie, choćby ustami eksperta, a niekoniecznie świadka, nie wspomina się o terrorze wobec Polaków, którzy próbowali ratować swoich żydowskich sąsiadów.
Karykatura z tezą
Uzupełnieniem fałszywej narracji o braku zagrożenia fizycznego dla Polaków ratujących Żydów jest sprowadzenie wzajemnych kontaktów li tylko do handlu, obrotu gotówką, sprzedaży kosztowności i innych dóbr materialnych Polakom przez Żydów po zaniżonych cenach. Nawet sekundy nie poświecono uwarunkowaniom ekonomicznym życia Polaków pod okupacją niemiecką i towarzyszącej im gigantycznej grabieży wszelkich dóbr materialnych, w tym żywności, poprzez system kontyngentowy.
Posiadanie lub brak odpowiednich zasobów materialnych bezpośrednio wpływało na możliwość niesienia altruistycznej pomocy Żydom. Niemiecka grabież, prowadzona metodycznie i brutalnie, doprowadziła do sytuacji w której wieś, nie wspominając o miastach, była obszarem gdzie żywność się „zdobywało”, ponieważ normy kartkowe i przydziały nie starczały na przeżycie. Także Polacy musieli żywność kupować nielegalnie, a ceny podstawowych produktów na czarnym rynku osiągały zawrotne wartości. Przykładowo w 1943 r. kilogram mąki kosztował prawie 37 zł, a masła blisko 200 zł, gdy miesięczna pensja robotnika lub urzędnika wynosiła około 300, a czasem tylko około 100 zł.
Zwraca uwagę nie tylko kreowanie stereotypu Polaków żerujących na żydowskim nieszczęściu, lecz także próby przypisywania im pewnych cech fizycznych. W wielu miejscach ludzie ci są przerysowani, wyglądają jak przysłowiowe „typy spod ciemnej gwiazdy”.
W filmie przejaskrawiony obraz wzajemnych relacji w aspekcie ekonomicznym kształtowano głównie za pomocą wykorzystanych animacji, poprzez odpowiednie „zbliżenia” na Polaków liczących żydowskie pieniądze. W efekcie w odbiorcy powstaje wrażenie, że udzielający odpłatnej pomocy to zwykli chciwcy, żerujący na ludzkim nieszczęściu, tylko niewiele lepsi od tych, którzy Żydów denuncjują. W realiach ekonomicznych niemieckiej okupacji branie pieniędzy za pomoc nie zawsze polegało na wzbogacaniu się kosztem trudnego położenia Żydów, ale mogła być zwyczajną koniecznością. Wszak w bardzo wielu historiach pomocowych wspomina się o współpłaceniu, a raczej współpokrywaniu kosztów.
Oprócz pominięć na temat terroru i wyzysku ludności polskiej, zwraca uwagę nie tylko kreowanie stereotypu Polaków żerujących na żydowskim nieszczęściu, lecz także próby przypisywania im pewnych cech fizycznych. W wielu miejscach ludzie ci są przerysowani, wyglądają jak przysłowiowe „typy spod ciemnej gwiazdy”, łypiące z ukosa na Żydów. Ich postaci animowane wyraźnie odróżniają się od Niemców, których odmalowano zupełnie zwyczajnie. Zresztą, obecność tych ostatnich maksymalnie zredukowano, a poprzez zastosowaną animację twórcy filmu momentami przenoszą odpowiedzialność za masowe zbrodnie na Żydach z Niemców na Polaków.
Zbiór stereotypów
„Wśród sąsiadów” to przykład dzieła filmowego, które zaliczyć należy do gatunku „opowieści bezkontekstowej” – opisywania II wojny światowej na ziemiach polskich bez uwzględnienia niemieckiego prawa przeciwpomocowego, brutalnej okupacji, eksploatacji i wyzysku, gdzie nawet na wsiach nie było niemal Niemców.
Wpływ omówionych przeze mnie czynników na postawy i wybory „sąsiadów” zdaje się kompletnie nie interesować twórców filmu, a redukcjonizm analityczny posłużył im do próby udowodnienia niezwykle prostej, aczkolwiek pozanaukowej, a tym samym fałszywej tezy, o antysemityzmie jako czynniku determinującym wzajemne relacje polsko-żydowskie – zarówno przedwojenne, wojenne i formujące się w okresie późniejszym. Nie są to bynajmniej wszystkie elementy składające się na ugruntowane antypolskie stereotypy. Autorzy filmu deprecjonują nawet polskie symbole narodowe (pokazanie biało-czerwonej flagi i logotypu „Solidarność” w negatywnym kontekście). Szeroko przedstawię te i inne wątki w numerze siódmym czasopisma IPN „Polish-Jewish Studies”.
