Skromny, wierny i oddany bohater drugiego planu, bez którego nie sposób sobie wyobrazić polskiego zwycięstwa pod Monte Cassino.
W armii carskiej
Obydwaj mieli za sobą służbę w armii carskiej, w której byli oficerami. Po wybuchu I wojny światowej Andersa wcielono do rosyjskich służb aprowizacyjnych, ale w październiku 1914 r. poprosił o przeniesienie do liniowego 3. Noworosyjskiego Pułku Dragonów, gdzie szybko awansował na kolejne stopnie1. W 1917 r. ukończył nawet skrócony kurs w Akademii Sztabu Generalnego w Petersburgu, ale rewolucja lutowa i obalenie caratu przerwały jego karierę, którą zakończył w stopniu sztabsrotmistrza. Po zwolnieniu ze służby wstąpił do I Korpusu Polskiego, którym dowodził gen. Józef Dowbor-Muśnicki2.
Władysław Anders urodził się w sierpniu 1892 r. Zygmunt był młodszy od niego o niecałe pół roku, a przyszedł na świat w Chełmie, gdzie jego ojciec Jakub Bohusz-Szyszko służył w wojsku carskim w 66. Butyrskim Pułku Piechoty.
W tym samym okresie ppor. Bohusz-Szyszko walczył w 12. Astrachańskim Pułku Grenadierów. Jesienią 1915 r., krótko po tym, jak awansowano go na porucznika, został ranny i dostał się do niewoli austriackiej, z której zbiegł. Nie wrócił jednak do wojska rosyjskiego, lecz w listopadzie 1916 r. wstąpił do II Brygady Legionów Polskich, którą w tamtym czasie dowodził Józef Haller3.
Władysław Anders urodził się w sierpniu 1892 r. Zygmunt był młodszy od niego o niecałe pół roku, a przyszedł na świat w Chełmie, gdzie jego ojciec Jakub Bohusz-Szyszko służył w wojsku carskim w 66. Butyrskim Pułku Piechoty. W kancelarii parafii rzymskokatolickiej pw. Rozesłania Apostołów w Chełmie zachował się w księdze urodzeń zapisany po rosyjsku akt chrztu, z którego wynika, że Zygmunt urodził się 18 stycznia 1893 r.4. W Chełmie też spędził swoje najmłodsze lata, gdzie rozpoczął edukację. W 1907 r. zmuszony był przerwać naukę w rosyjskim Gimnazjum Państwowym w Chełmie, ponieważ jego ojca służbowo przeniesiono do nadgranicznego garnizonu w Irkucku5. Stamtąd blisko było do Mandżurii, która od dwóch lat znajdowała się pod okupacją japońską.
Jakub Bohusz-Szyszko (fot. domena publiczna)
W latach 1908–1909 Zygmunt zaangażowany był w działalność Związku Młodzieży Niepodległościowej w Irkucku. Jako nastolatek wstąpił do Pskowskiego Korpusu Kadetów, a następnie do Aleksandrowskiej Szkoły Oficerskiej Piechoty w Moskwie. W 1913 r. wcielony został do wspomnianego wcześniej 12. Astrachańskiego Pułku Grenadierów, z którym wyruszył na front, gdy tylko wybuchła I wojna światowa. W 1915 r. awansowano go do stopnia porucznika, ale krótko po tym został ranny i trafił do niewoli.
Legiony, Polnische Wehrmacht, Wojsko Polskie
W listopadzie 1916 r. wstąpił do Legionów Polskich, które brały udział w walkach z wojskami rosyjskimi. Po otrzymaniu informacji o podpisaniu traktatu brzeskiego legioniści wypowiedzieli posłuszeństwo Austro-Węgrom i postanowili przebić się przez front, aby połączyć się z jednostkami polskimi na terenie Rosji. Wśród nich był też Bohusz-Szyszko, który w trakcie bitwy pod Rarańczą w lutym 1918 r. dostał się w ręce austriackie i został internowany w obozie jenieckim na Węgrzech w miejscowości Csòt. Po czterech miesiącach został zwolniony i trafił do tworzącego się 1. Pułku Piechoty Polskiej Siły Zbrojnej (Polnische Wehrmacht). Były to siły zbrojne Królestwa Polskiego, utworzone w wyniku tzw. aktu 5 listopada 1916 r. i podlegały de facto dowództwu niemieckiemu. Wiele wiadomości o tych przełomowych chwilach w jego życiu odnajdujemy w dokumentach służbowych, które znajdują się w zasobach Centralnego Archiwum Wojskowego. W wypełnionym w marcu 1934 r. kwestionariuszu dla posiadacza Orderu Virtuti Militari z wielką szczegółowością opisuje on wydarzenia z okresu, kiedy upadały ówczesne cesarstwa, a rodziła się niepodległa Polska6.
Gen. Zygmunt Bohusz-Szyszko, zastępca dowódcy 2 Korpusu Polskiego (fot. z zasobu NAC)
Z chwilą odzyskania przez Polskę niepodległości i w początkach konsolidacji polskich jednostek przez naczelnego dowódcę WP, a zarazem Tymczasowego Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego, por. Bohusz-Szyszko uzyskał awans do stopnia kapitana WP. Mianowany został też dowódcą kompanii, a następnie batalionu w 1. Pułku Piechoty Legionów w Ostrowi Mazowieckiej, który wchodził w skład 2. Dywizji Litewsko-Białoruskiej. W twierdzy Dęblin odbył kurs doszkalający dla oficerów. Po wybuchu wojny z bolszewicką Rosją został mianowany do stopnia majora i skierowany do Kowieńskiego Pułku Strzelców, gdzie dowodził najpierw kompanią, a następnie batalionem piechoty. W dniu 18 sierpnia 1920 r. w Płocku, podczas bitwy o Warszawę, został ciężko ranny odłamkiem w szczękę, lecz nie opuścił swoich żołnierzy (odznaczony potem Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari).
W latach dwudziestych służba wojskowa Bohusza-Szyszki związana była z pracą sztabową oraz doskonaleniem się w sztuce wojennej. W lutym 1921 r. mianowany został oficerem sztabowym w 19 Dywizji Piechoty, ale już we wrześniu trafił do Szkoły Sztabu Generalnego w Warszawie, która niedługo po tym zmieniła nazwę na Wyższą Szkołę Wojenną. Ukończył ją we wrześniu 1923 r., uzyskując tytuł oficera sztabu generalnego. Po kilku tygodniach spotkało go jeszcze jedno miłe wydarzenie, bo oto jego ojciec Jakub Bohusz-Szyszko został awansowany do stopnia generała brygady przez prezydenta RP Stanisława Wojciechowskiego.
Pierwszy kontakt z Andersem
Przez następne lata Zygmunt pełnił różne ważne funkcje w strukturach Sztabu Generalnego WP. W dniu 1 stycznia 1928 r. awansowany został do stopnia podpułkownika. Po kolejnych trzech latach pracy w Sztabie Generalnym wyznaczono go w marcu 1931 r. na zastępcę dowódcy 58. Pułku Piechoty w Poznaniu, ale we wrześniu tegoż roku przeniesiono służbowo do Korpusu Ochrony Pogranicza, obejmując dowództwo pułku KOP „Głębokie”. W styczniu 1934 r. uzyskał awans do stopnia pułkownika dyplomowanego, a w lutym objął funkcję zastępcy dowódcy KOP.
Z tamtym okresem wiążą się także początki zażyłości płk. Bohusza-Szyszki z Władysławem Andersem. W lipcu 1934 r. podupadający na zdrowiu Józef Piłsudski poprowadził swoją ostatnią grę wojenną. Odbyła się ona w Wilnie, a wzięli w niej udział zarówno Bohusz-Szyszko, jak i Anders, który od stycznia 1931 r. nosił stopień generała brygady. Piłsudski był pod wielkim wrażeniem sztabowych dokonań Andersa.
Na zakończenie odprawy podsumowującej wileńskie gry wojenne została zrobiona fotografia. Po lewej stronie Piłsudskiego zasiadł gen. dyw. Edward Śmigły-Rydz, a po prawej właśnie Anders7, natomiast w drugim rzędzie stanęli pułkownicy, m.in. Bohusz-Szyszko, któremu miejsce wyznaczono pomiędzy Piłsudskim a Andersem. Podkreślić należy, że Bohusz-Szyszko zawsze wyrażał się o Andersie z wielkim szacunkiem i sympatią do tego stopnia, że środowiska emigracyjne zarzucały mu nawet zbytnie gloryfikowanie tej postaci.
Początek wojny, niewola, wojsko na Zachodzie
Na krótko przed agresją hitlerowską na Polskę w 1939 r. Bohusz-Szyszko objął dowodzenie piechotą dywizyjną w 16. Pomorskiej Dywizji Piechoty i de facto został zastępcą dowódcy dywizji. Zdając sobie sprawę ze zbliżającej się wojny, z wielkim zaangażowaniem prowadził prace nad reorganizacją podległych sobie pododdziałów.
Już drugiego dnia kampanii wrześniowej musiał objąć dowództwo nad całą jednostką, ponieważ dotychczasowy jej dowódca płk Stanisław Świtalski, ze względu na nieudolne dowodzenie, został odwołany z tej funkcji. Ogromny napór wojsk niemieckich na Grudziądz zmusił nowego dowódcę do wycofania dywizji na Włocławek, a potem do Łowicza, gdzie doszło do przegrupowania i podporządkowania jej rozkazom gen. Tadeusza Kutrzeby, który dowodził Armią „Poznań”. Tym samym 16 Dywizja wzięła udział w największym starciu, jakie rozegrało się w czasie wojny obronnej, czyli bitwie nad Bzurą, gdzie dywizja ta poniosła dotkliwe straty: jej resztki, w sile zaledwie dwóch kompanii, przedarły się do Warszawy ze swoim dowódcą na czele i brały udział w obronie miasta.
Wyżsi dowódcy Armii Polskiej w ZSRS, gen. Władysław Anders, płk Leopold Okulicki i gen. Zygmunt Bohusz-Szyszko, podczas ćwiczeń 7 Dywizji Piechoty, 1942 r. (fot. z zasobu NAC)
Po kapitulacji stolicy płk Bohusz-Szyszko przedostał się przez zieloną granicę na Węgry, gdzie znalazł się po raz kolejny w obozie dla internowanych. Tym razem trafił do miejscowości Balatonföldvár8. Następnie przedarł się do Francji, gdzie wstąpił do odradzającego się polskiego wojska. Na przełomie 1939 i 1940 r., w wyniku prac organizacyjnych, Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski powołał dowódców dla polskich oddziałów: gen. bryg. Bronisław Prugar-Ketling został dowódcą 2. Dywizji Strzelców Pieszych, płk Bronisław Duch – dowódcą 1. Dywizji Grenadierów, a Bohusz-Szyszko – dowódcą Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich9. Brygada Podhalańska wzięła udział w obronie Norwegii. Była to akcja Francuzów, Brytyjczyków i Polaków, którzy utworzyli Korpus Ekspedycyjny i wysłali go na początku kwietnia 1940 r. do walki z Niemcami. Dowodzona przez Bohusza-Szyszkę brygada uczestniczyła w bitwie pod Narwikiem. Była to pierwsza batalia żołnierzy polskich przeciwko hitlerowcom od chwili zakończenia kampanii wrześniowej, a co więcej: została ona uznana za zwycięską pod względem taktycznym.
Za ten wyczyn Bohusza-Szyszko otrzymał Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari (nr krzyża 20)10. Korpus Ekspedycyjny został jednak na początku czerwca 1940 r. wycofany z Norwegii tylko dlatego, że Niemcy napadły na Europę Zachodnią. Po powrocie na kontynent podhalańczycy wzięli udział w walkach na terenie Bretanii. W połowie czerwca 1940 r. w bitwie na tzw. reducie bretońskiej jednostka została rozbita11, a jej resztki wraz ze sztandarem ewakuowano do Wielkiej Brytanii. Wśród tych podhalańczyków, którym udało się wyjść, był także ich dowódca. 19 czerwca 1940 r. Bohusz-Szyszko został generałem brygady i komendantem Centralnego Obozu Wyszkolenia I Korpusu Polskich Sił Zbrojnych w Crawford w Szkocji.
Generałowie Władysław Sikorski (w centrum), Władysław Anders (z lewej) i Zygmunt Bohusz-Szyszko (z prawej) wśród polskich dzieci w jednym z ośrodków na Bliskim Wschodzie, listopad 1942 r. (fot. z zasobu AIPN)
Misja do Rosji, Armia Polska
W sierpniu 1941 r. wyznaczony został przez gen. Władysława Sikorskiego na szefa Polskiej Misji Wojskowej, która udała się do Stalina. Jej głównym celem było utworzenie w Związku Sowieckim armii polskiej. Rozmowom ze strony sowieckiej przewodniczył gen. Gieorgij Żukow, późniejszy marszałek. Jednym z większych problemów okazała się kwestia przyszłego dowódcy. Naczelny Wódz gen. Sikorski chciał, aby funkcję tę objął gen. dyw. Stanisław Haller, ale nie było jasne, gdzie on się znajduje. Polacy nie wiedzieli wówczas, że w kwietniu 1940 r. został zamordowany pod Charkowem przez NKWD.
W czasie ewakuacji polskich oddziałów do Iranu, który de facto był wówczas pod protektoratem brytyjskim, stał na czele całej tej skomplikowanej operacji i opuścił Związek Sowiecki w ostatnim transporcie.
Ostatecznie na dowódcę wyznaczono gen. Władysława Andersa, którego 4 sierpnia 1941 r. prosto z więzienia na Łubiance12 zawieziono do szefa NKWD Ławrientija Berii. Ten zakomunikował mu, że jest wolny. Przez kolejne cztery dni Bohusz-Szyszko nie miał możliwości spotkać się z Andersem. Kiedy już do tego doszło, to w pamięci wyryło mu się, że „Anders był chudszy niż dawniej, pociągał nogą i opierał się o lasce, ale jego spojrzenie i głos znamionowały energię”13.
Z postawionych przez Naczelnego Wodza zadań Bohusz-Szyszko w Moskwie wywiązał się znakomicie. W dniu 8 sierpnia 1941 r. podpisano protokoły wykonawcze, na mocy których powołano Armię Polską w Związku Sowieckim14. Osobiście zajął się on formowaniem 7. Dywizji Piechoty, a od marca do października 1942 r. był szefem sztabu Armii. W czasie ewakuacji polskich oddziałów do Iranu, który de facto był wówczas pod protektoratem brytyjskim, stał na czele całej tej skomplikowanej operacji i opuścił Związek Sowiecki w ostatnim transporcie. Na początku 1943 r. w miejscowości Khanaqin na terenie dzisiejszego pogranicza iracko-irańskiego, rozpoczął formowanie 5. Kresowej Dywizji Piechoty, której wkrótce został dowódcą. Niedługo po tym mianowano go na funkcję szefa sztabu Armii Polskiej na Wschodzie, a po przekształceniu jej w 2. Korpus Polski w czerwcu 1943 r., wyznaczono go na zastępcę dowódcy tejże jednostki15.
Front włoski
Kiedy w listopadzie 1943 r. Naczelny Wódz gen. Kazimierz Sosnkowski wydał wytyczne dotyczące przemieszczenia wojsk polskich z Bliskiego Wschodu do Włoch, to właśnie gen. Bohuszowi-Szyszce powierzono to bardzo trudne zadanie.
Należy pamiętać, że 2. Korpus Polski był dobrze wyszkolonym, dowodzonym, wyposażonym i uzbrojonym wojskiem. Liczył ponad 52 tys. żołnierzy w dwóch dywizjach piechoty (3. Dywizja Strzelców Karpackich oraz 5. Kresowa Dywizja Piechoty), brygadzie pancernej (2. Brygada Pancerna), rozpoznawczym pułku kawalerii pancernej oraz pułku artylerii. Każda dywizja posiadała ponadto własny pułk kawalerii pancernej. Jeśli chodzi o uzbrojenie to miał on do dyspozycji 156 średnich czołgów, 33 lekkie i 254 transportery opancerzone, 84 średnie i 418 lekkich moździerzy, 250 działek przeciwpancernych, 198 lekkich i 32 ciężkie działa artylerii polowej, 132 działa artylerii przeciwlotniczej i ponad 3 tys. karabinów maszynowych16.
Marsz. Harold Alexander (z lewej) podczas wizyty w oddziałach 2 Korpusu Polskiego we Włoszech dekoruje gen. bryg. Zygmunta Bohusza-Szyszkę brytyjskim odznaczeniem, 1944 r. (fot. z zasobu AIPN)
Głównodowodzący sił alianckich we Włoszech marsz. Harold Alexander salutuje, przechodząc przed frontem kompanii honorowej złożonej z żołnierzy 3 Dywizji Strzelców Karpackich podczas wizyty w oddziałach 2 Korpusu Polskiego we Włoszech; za marszałkiem z lewej p.o. dowódcy 2 Korpusu gen. Zygmunt Bohusz-Szyszko, 1944 r. (fot. z zasobu AIPN)
Przetransportowanie tej ogromnej masy ludzkiej oraz sprzętu i zaopatrzenia do Włoch odbyło się w trzech rzutach od połowy grudnia 1943 do połowy kwietnia 1944 r. i było dla dowództwa wojsk alianckich wydarzeniem o dużym znaczeniu17.
Kiedy zadecydowano, że 2. Korpus będzie przeznaczony na uzupełnienie 8. Armii brytyjskiej, nikt jeszcze nie zdawał sobie sprawy, jak wielkie stoją przed nim zadania militarne. Tym najważniejszym, które na wieki okryło chwałą żołnierzy Korpusu i jego dowództwo, było zdobycie klasztoru na Monte Cassino.
Był to kluczowy element tzw. Linii Gustawa, czyli hitlerowskich umocnień obronnych w środkowych Włoszech. Jednak zanim doszło do bitwy, trwały naciski Brytyjczyków na polskie władze, aby polskie oddziały wchodziły do działań bojowych bezpośrednio po wyokrętowaniu, nie czekając na pozostałych. Rząd Polski w Londynie stanowczo się temu sprzeciwiał, stojąc na stanowisku, że 2. Korpus powinien wejść do walki jako całość. Obawiano się bowiem tego, że Polacy wysyłani małymi grupami na pierwszą linię szybko się wykrwawią na skutek strat. Dlatego równocześnie z przesunięciem na odcinek bojowy 3. Dywizji Strzelców Karpackich, która do Włoch przybyła jako pierwsza na początku roku 1944, uruchomiono w miejscowości Vinchiaturo wysunięty rzut dowództwa Korpusu. Dowództwo nad wszystkimi jednostkami polskimi w akcji objął zastępca dowódcy gen. Bohusz-Szyszko, do czasu kiedy Korpus w całości mógł objąć oddany mu odcinek frontu18.
Monte Cassino
W marcu 1944 r. podczas odprawy dowódca brytyjskiej 8. Armii gen. Oliver Leese zaproponował gen. Andersowi, aby w wiosennej ofensywie jego żołnierze podjęli się próby zdobycia klasztoru na Monte Cassino. Na odpowiedź pozostawił mu 10 minut. Anders, zdając sobie sprawę z potrzeby spektakularnego zwycięstwa, wyraził zgodę. Było to jednak zadanie o ogromnej wadze strategicznej, ale równocześnie bardzo niebezpieczne. Trzy kolejne ataki wojsk alianckich zostały krwawo odparte przez Niemców. Straty niektórych jednostek wysoko przekraczały połowę stanu osobowego. Sławny brytyjski pułk Royal Sussex oraz waleczna hinduska 4. Dywizja nie osiągnęły celu. Tragedia spotkała nowozelandzki 2. Korpus, który ze względu na ogromne straty został rozwiązany19.
2 Korpus Polski w bitwie o Monte Cassino, 1944 r. Gen. Oliver Leese (1. z prawej), dowódca brytyjskiej 8 Armii w towarzystwie generałów 2 Korpusu Polskiego. Od lewej: Nikodem Sulik, Zygmunt Bohusz-Szyszko, Władysław Anders oraz nierozpoznany żołnierz. (fot. z zasobu NAC)
Czwarty atak na Monte Cassino przeprowadził 2. Korpus Polski. Naprzeciw polskich żołnierzy stanęły doborowe niemieckie 1. Dywizja Spadochronowa oraz 5. Dywizja Górska20. W nocy z 11 na 12 maja 1944 r. siłami dwóch polskich dywizji rozpoczęły się działania bojowe, które jednak zakończyły się niepowodzeniem. Dopiero drugi atak z 17 maja przyniósł Polakom upragniony sukces. Niemcy wycofali się z klasztoru w nocy z 17 na 18 maja, obawiając się okrążenia, a biało-czerwona flaga zawisła na ruinach klasztoru. Do 19 maja trwało oczyszczanie wzgórza z resztek wojsk nieprzyjaciela21.
Kampania włoska 2. Korpusu nie zakończyła się pod Monte Cassino. Na początku czerwca 1944 r. przeprowadzono reorganizację 2. Korpusu i skierowano go nad Morze Adriatyckie, gdzie w dniach od 2 do 8 lipca stoczył bitwę pod Loreto. Jest ona przez wielu historyków określana mianem wstępu do bitwy o Ankonę22. Sama bitwa o Ankonę rozegrała się 17 i 18 lipca, gdzie wojska 2. Korpusu rozbiły niemiecką 278. Dywizję Piechoty.
Zastąpił Andersa w bitwie o Bolonię
Kiedy pod koniec lutego 1945 r. wyznaczono gen. Władysława Andersa na p.o. Naczelnego Wodza, gen. Zygmunt Bohusz-Szyszko został mianowany na dowódcę 2. Korpusu. Razem z nim generał stoczył ostatnią bitwę w kampanii włoskiej: o Bolonię od 9 do 21 kwietnia 1945 r. Miasta broniły doborowe jednostki niemieckiej 14. Armii, m.in. 4. Dywizja Spadochronowa.
Wojska polskie dostały rozkaz przełamania niemieckiej obrony nad rzeką Senio, a następnie rozwinięcia natarcia na miejscowości Mordano i Castel San Pietro. Bohusz-Szyszko do tych zadań wyznaczył zgrupowanie płk. Klemensa Rudnickiego, które składało się z 3. Brygady Strzelców Karpackich i 4. Wołyńskiej Brygady Piechoty. Po zaciętych walkach jako pierwszy do Bolonii wkroczył 9. Batalion Strzelców Karpackich i zawiesił nad miastem polską flagę. 25 kwietnia 1945 r. p.o. Naczelnego Wodza gen. Anders w rozkazie nr 2/45 napisał, m.in.:
„Za wspaniałe zwycięstwo dla Polski wyrażam moje podziękowanie Dowódcy Korpusu generałowi Bohusz-Szyszko oraz wszystkim tak wypróbowanym dowódcom i szefom”23.
Zygmunt Bohusz-Szyszko w dniu 1 czerwca 1945 r. został mianowany do stopnia generała dywizji. Poza wspominanymi Krzyżami Virtuti Militari (IV i V klasy) odznaczony został Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, czterokrotnie Krzyżem Walecznych, dwukrotnie Krzyżem Zasługi, Krzyżem Wojennym Królestwa Norwegii oraz wieloma innymi odznaczeniami.
Wkroczenie polskich oddziałów 2 Korpusu Polskiego do Bolonii, 21 kwietnia 1945 r. Gen. Klemens Rudnicki (za kierownicą) podaje rękę gen. Markowi Clarkowi. Na przednim siedzeniu siedzi gen. Zygmunt Szyszko-Bohusz. (fot. z zasobu NAC)
* * *
Powojenne losy Władysława Andersa i Zygmunta Bohusza-Szyszki związane były z emigracją. Obydwaj pozostali w Wielkiej Brytanii. Anders zmarł w Londynie 12 maja 1970 r. Po Mszach żałobnych w polskim kościele w Londynie oraz w katedrze Westminster jego zwłoki zostały przetransportowane samolotem do Włoch i z wielkimi honorami pochowane na Polskim Cmentarzu Wojennym na Monte Cassino24. Podczas pogrzebu głos zabrał m.in. gen. Bohusz-Szyszko25. On również zmarł w Londynie, w dniu 20 czerwca 1982 r., a w 1997 r. jego prochy sprowadzono do Polski i pochowano na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach26.
Tekst pochodzi z numeru 5/2024 „Biuletynu IPN”
1 Bitwy generała Władysława Andersa. Studia i materiały do dziejów 2 Korpusu Polskiego, red.B.Polak, W.Handke, Z.Jóźwiak, Leszno 2007, s.8.
2 Ibidem, s.9.
3 #wojennidowódcy – generał Zygmunt Bohusz-Szyszko, Muzeum II Wojny Światowej, 2021, https://muzeum1939.pl/wojennidowodcy-general-zygmunt-bohuszszyszko/aktualnosci/4140.html [dostęp 19.02.2021].
4 Księga chrztów na 1893 rok, pozycja 78, zob. M.Kwietniewski, Chełmianin Bohusz-Szyszko, cz.I, „Super Tydzień Chełmski” 2007, nr 22 (290), s.22.
5 P.Kiernikowski, Bohusz-Szyszko Zygmunt Piotr, [w:] Encyklopedia Chełma, t.1: Ludzie, Chełm 2011, s.32–33.
6 CAW 338, sygn.I.480.49, k.2 verte.
7 S.Tym, Oficer sztabowy i dowódca wielkich jednostek kawalerii w systemie szkolenia kawalerii, [w:] Bitwy generała Władysława Andersa…, s.48.
8 W.Dec, Narwik i Falaise, Warszawa 1972, s.13.
9 P.Stawecki, Generałowie Polscy. Zarys portretu zbiorowego, Warszawa 2010, s.132.
10 G.Łukomski, B.Polak, A.Suchcitz, Kawalerowie Virtuti Militari 1792–1945. Wykaz odznaczonych za czyny z lat 1863–1864, 1914–1945, Koszalin 1997, s.368.
11 W.Dec, Narwik…, s.130–134.
12 A.Anders-Nowakowska, Mój ojciec generał Anders, Warszawa 2007, s.84.
13 H.Sarner, Zdobywcy Monte Cassino. Generał Anders i jego żołnierze, tłum. P.K.Domaradzki, Poznań 2002, s.48.
14 T.Zawistowski, Z kadeckim półsłońcem na furażerce, „Pamięć.pl” 2015, nr 11 (44), s.54.
15 P.Kiernikowski, Bohusz-Szyszko…, s.33.
16 H.Sarner, Zdobywcy Monte Cassino…, s.174.
17 A.Hlawaty, 2 Korpus Polski pod Monte Cassino (11–27 maja 1944 r.), [w:] Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, t.2: Kampanie na obczyźnie, cz.2, Londyn 1975, s.349–350.
18 Ibidem.
19 Z.Dunin-Wilczyński et al., Monte Cassino 1944–1994, Londyn 1994, s.11–12.
20 M.Jarosiński, 74 lata temu żołnierze 2. Korpusu Polskiego zdobyli Monte Cassino, https://dzieje.pl/aktualnosci/18-maja-1944-zolnierze-2-korpusu-polskiego-zdobyli-monte-cassino [dostęp 18.05.2018].
21 Z.Dunin-Wilczyński et al., Monte Cassino…, s.15.
22 M.Polak, Korpus Polski gen. W. Andersa w bitwie o Ankonę, [w:] Bitwy generała Władysława Andersa…, s.117.
23 Rozkazy naczelnych wodzów Polskich Sił Zbrojnych 1939–1945, t. 1: Rozkazy dla żołnierzy, oprac. A.K. Kunert, Warszawa 2002, s. 307–308.
24 A. Anders-Nowakowska, Mój ojciec generał…, s. 180.
25 T. Wolsza, Niezłomny na emigracji, https://historia.rp.pl/historia/art8829771-niezlomny-na-emigracji, [dostęp 7.09.2020].
26 W. Kowalski, Generał Zygmunt Bohusz-Szyszko (1893–1982), „Kombatant” 2013, nr 2 (226), s. 27.
