Kiedy w połowie lat siedemdziesiątych opozycja podjęła jawną działalność i przedstawiciele Komitetu Obrony Robotników, a za nimi Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, na łamach niezależnej prasy (co ważne, czytanej także na antenie Radia Wolna Europa) udostępnili swoje adresy, do współpracy z opozycją zaczęły się zgłaszać się nowe osoby. Niektóre już wcześniej podejmowały działania na własną rękę. Jedną z nich był Stanisław Karpik ze wsi Opole Stare koło Siedlec.
Plany utworzenia Zrzeszenia Polskiej Młodzieży Katolickiej
Karpik (urodzony w 1939 r.) współcześnie wspominał, że ogromne znaczenie dla uformowania jego poglądów, w których religijność i antykomunizm odgrywały istotą rolę, miała ciotka. W czasie wojny współpracowała z lokalnym oddziałem partyzanckim. Opiekowała się Stanisławem po śmierci jego rodziców. Okolica zamieszkania Karpika nosiła ślady patriotycznych czynów z przeszłości (takie jak pomnik w miejscu bitwy pod Iganiami z 1831 r. czy krzyż postawiony w Siedlcach dla upamiętnienia stracenia Pantaleona Potockiego, powstańca z 1846 r). Wszystko to, jak wspominał Karpik, oddziaływało na jego poglądy.
Od początku lat sześćdziesiątych Karpik działał na rzecz obrony praw ludzi wierzących. W 1961 r. podjął próbę powołania Zrzeszenia Polskiej Młodzieży Katolickiej, organizacji, która miała bronić młodych ludzi przed indoktrynacją i umożliwić nieskrępowaną działalność w duchu katolickim. Zabrał się do tego nietypowo. Nie tylko próbował zwerbować młodych w najbliższym otoczeniu, ale zamieścił też ogłoszenie w tygodniku „Za i Przeciw”, wydawanym przez Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne. Deklarował się jako osoba samotna, poszukująca kontaktów. W ten sposób nawiązał korespondencję z młodymi ludźmi z różnych regionów i w listach wspomniał im o działającej organizacji religijnej.
Zdjęcie sygnalityczne Stanisława Karpika
Kiedy funkcjonariusze SB otrzymali informację o inicjatywie, nie wykroczyła poza etap sondowania ewentualnych chętnych. Wprawdzie, na prośbę Karpika, jeden z jego znajomych przygotował już program działalności organizacji, ale jego treść nie zawierała sformułowań wprost antykomunistycznych, dotyczyła formacji religijnej i patriotycznej (m.in. opieki nad grobami poległych w walkach o wolność ojczyzny). Dochodzenie prowadzone przez SB objęło początkowo kilkanaście osób. Ostatecznie tylko wobec Karpika został sformułowany zarzut z art. 36 MKK (dekret z 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy państwa) powołania organizacji, której istnienie i ustrój miały pozostać tajemnicą wobec władzy państwowej. Sąd Powiatowy w Siedlcach 5 grudnia 1962 r. skazał go na karę sześciu miesięcy pozbawienia wolności z zawieszeniem wykonania wyroku na dwa lata.
Po tym wyroku Karpik pozostał obiektem zainteresowania lokalnych funkcjonariuszy SB. Przez kilka lat ograniczył się do udziału w uroczystościach religijnych związanych z Wielką Nowenną i obchodami millenijnymi. Fragmenty homilii utrwalał na taśmie magnetofonowej. Nagrywał jednak także audycje RWE, m.in. dotyczące zbrodni katyńskiej. Nagrania następnie odtwarzał gościom zebranym w domu. Nawiązał też kontakt z Zygmuntem Goławskim z Siedlec, dawnym żołnierzem NSZ, więźniem politycznym, który w latach 60. konspiracyjnie drukował religijne wydawnictwa. W 1966 r. jeden z funkcjonariuszy SB napisał o Karpiku w raporcie:
„uprawiał wrogą propagandę jako sfanatyzowany aktywista katolicki”.
Z punktu widzenia władz istotne było nie tylko to, że nie ukrywał swoich przekonań, katolickich i antykomunistycznych, lecz także fakt, że starał się je rozpowszechnić i pozyskać współpracowników. W związku z tą jego aktywnością, w 1966 r. został aresztowany i ponownie postawiony w stan oskarżenia za to, że od jesieni 1964 r. do lata 1966 r. rozpowszechniał fałszywe wiadomości, „mogące wyrządzić istotną szkodę interesom Państwa Polskiego” (art. 22 dekretu z 13 czerwca 1946 r.). Na podstawie opinii psychiatrycznej w styczniu 1967 r. sąd umorzył postępowanie, a Karpika skierował na leczenie w Państwowym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Pruszkowie, gdzie ten przebywał do 1968 r. Orzeczenie sądu sprawiło, że w przyszłości prokuratura w prowadzonych dochodzeniach kierowała Karpika na badania psychiatryczne. Kreowany był wizerunek osoby, której poglądy i działalność są konsekwencją zaburzeń.
Sprawa kaplicy w Opolu Starym
W czerwcu 1973 r. Karpik podjął próbę rozbudowania własnego domu z myślą o wyodrębnieniu kaplicy-wotum, które mieli współfinansować byli więźniowe obozów niemieckich. Z tym środowiskiem zetknął się uczestnicząc w wydarzeniach religijnych. Lokalne władze administracyjne zareagowały szybką decyzją o rozbiórce obiektu. Do planu budowy kaplicy powrócił w 1975 r. W liczącym wówczas kilkuset mieszkańców Opolu Starym zyskał poparcie tych osób, które ze względu na wiek lub stan zdrowia miały trudności z dotarciem do oddalonego o kilka kilometrów kościoła parafialnego w Niwiskach. Sporadycznie, za wiedzą proboszcza z Niwisk, w domu Karpika odbywały się zatem nabożeństwa.
Tym razem naczelnik gminy Siedlce zarządził rozbiórkę dobudowanej części muru dopiero w lutym 1977 r. Na polecenie Prokuratury Rejonowej w Siedlcach Wydział Śledczy KW MO wszczął dochodzenie w związku z prowadzoną rozbudową domu bez stosownego zezwolenia (art. 61 ust. 2 ustawy z 24 października 1974 r.). W ramach dochodzenia funkcjonariusze SB przeszukali dom i budynki gospodarcze Karpika. On sam zbiegł. Złożył skargę na zachowanie funkcjonariuszy w jego domu, zarzucając im m.in. nieuszanowanie szat i naczyń liturgicznych. Sprawę nagłośnił informując o zdarzeniu ordynariusza siedleckiego, bp. Jana Mazura, który wystosował skargę do Kazimierza Kąkola, dyrektora Urzędu ds. Wyznań. Kąkol w odpowiedzi podważył wiarygodność Karpika, pisząc, iż wielokrotnie wcześniej popadał on w konflikt z prawem i zasugerował że Karpik cierpi na zaburzenia psychiczne. Oczekiwał, że biskup zakończy nielegalną budowę:
„Jest mi wiadomo, że zarówno miejscowy proboszcz, jak [i] władze kurii przeciwstawiły się tym zamysłom [budowy kaplicy – M.Ch.-J.]. Byłbym wdzięczny za dalsze konsekwentne działanie w tym kierunku – leży ono w interesie wszystkich”1.
Po zatrzymaniu Karpika 6 maja i przedstawieniu mu zarzutów, prokurator skierował go na obserwację psychiatryczną. Dwukrotnie zbiegł – najpierw ze szpitala w Łukowie, a potem z Kliniki dla Psychicznie i Nerwowo Chorych w Lublinie. Na podstawie Dekretu o amnestii z 19 lipca 1977 r. dochodzenie przeciwko niemu zostało umorzone. Karpik tymczasem skontaktował się z działaczami KSS „KOR”, Janem Józef Lipskim i ks. Janem Zieją. Dzięki temu w numerze 15 „Komunikatów” KOR z 31 października zamieszczona została obszerna informacja o szykanach, jakie władze podjęły wobec niego. Teraz stale przekazywał do KSS „KOR” informacje – telefonicznie albo osobiście. Dzięki temu 22 listopada 1978 r. także RWE poinformowało o sprawie kaplicy, a szykany wobec Karpika przedstawiło jako przejaw łamania w PRL swobód religijnych. Zapewne dzięki nagłośnieniu sprawy nakaz rozbiórki obiektu nie został wyegzekwowany.
Aby powstrzymać ewentualne kroki władz, Karpik doprowadził do poświęcenia kaplicy 26 listopada 1978 r. Dokonali tego księża z parafii w Krześlinie i Niwiskach. W czasie uroczystości obecnych było około dwustu osób, wśród nich Jan Józef Lipski oraz Marzena i Wiesław Kęcikowie.
Podlaski Komitet Samoobrony Ludzi Wierzących
Za radą Kęcika, Karpik powołał Podlaski Komitet Samoobrony Ludzi Wierzących. Karpik poszedł drogą podobną do rolników z Lubelszczyzny, Radomskiego i Rzeszowskiego, którzy zorganizowali się w ramach komitetów samoobronnych chłopskiej.
Jednak podlaski komitet miał inny charakter. Wprawdzie powstał w okolicy wiejskiej, ale to nie sprawy wsi i rolnictwa były deklarowanym przedmiotem zainteresowania. Rezolucja komitetu zapowiadała akcję informacyjną o sytuacji ludzi wierzących w Polsce oraz zbiórkę podpisów w sprawie udostępnienia mediów dla transmisji mszy i audycji religijnych. Pod Rezolucją podpisało się od razu jedenaście osób, a w następnych dniach około 190 osób z miejscowości Opole Stare, Gręzów, Opole Nowe, Iganie Nowe, Włazy, Dąbrówka. Zdecydowana większość jednak nie angażowała się w inne działania, poza poparciem dla budowy kaplicy w Opolu Starym. Wiesław Kęcik włączył Karpika do redakcji niezależnego pisma „Placówka”, przeznaczonego dla mieszkańców wsi.
Komunikat Podlaskiego Komitetu Samoobrony Ludzi Wierzących (z zasobu AIPN)
Karpik skoncentrował się jednak na kwestii obrony praw wierzących, a nie problemach wiejskich. Zbierał informacje dotyczące ograniczeń w budownictwie sakralnym na Podlasiu, m.in. w Terespolu, Dębowej Kłodzie, Dziewulach. Z czasem, gdy informacje o jego działalności były podawane na antenie RWE, zgłaszali się ludzie informujący także o przykładach arogancji władzy, o lokalnych sytuacjach konfliktowych, szykanach i represjach. Nagrywał relacje i rozpowszechniał informacje o tych przypadkach w formie ulotek sygnowanych jako „Komunikaty” PKSLW.
Karpik konsekwentnie poszerzał kontakty w środowiskach opozycyjnych, spotykał się z działaczami komitetów chłopskich, ROPCiO, Ruchu Młodej Polski. W stycznia 1979 r. w jego domu zebrali się rolnicy z Komitetów Samoobrony Chłopskiej Ziemi Lubelskiej (m.in. Janusz Rożek i Jan Skoczylas) i Ziemi Grójeckiej (Zdzisław Ostatek, Stefan Górecki, Henryk Skrzeczyński), działacze opozycji z Siedlec: Zygmunt Goławski, jego syn Andrzej i Ryszard Piekart oraz Wiesław Kęcik i Andrzej Zozula, reprezentujący KSS „KOR”. Pretekstem do spotkania była planowana w kaplicy msza dla chorych. Goście spodziewali się nawet obecności bp. Jana Mazura i liczyli, że zebranie będzie symbolem wsparcia Kościoła dla ich działalności. Mszę odprawił jednak ks. Bronisław Wyszyński z Niwisk. Zdecydowanie podkreślił – jak mówił, na wyraźne życzenie biskupa – religijny charakter uroczystości.
Karpik współpracował też z osobami już wcześniej aktywnymi na Siedlecczyźnie – wspomnianym Zygmuntem Goławskim, a także Janem Mizikowskim. Prowadzili m.in. akcje ulotkowe i malowania napisów w rocznice zbrodni katyńskiej oraz na rzecz bojkotu wyborów w 1980 r.
Można dostrzec podobny mechanizm działań represyjnych jak te realizowane np. wobec opozycyjnych działaczy chłopskich – kreowanie wizerunku awanturnika lub osoby dotkniętej problemami psychiatrycznymi, mobilizacja lokalnej społeczności przeciwko osobie przedstawianej jako wichrzyciel.
Pod pretekstem imienin Stanisława Karpika, w dniach 8–10 maja 1980 r. miał się odbyć w Opolu Starym zjazd uczestników RMP, z udziałem kilku młodych sympatyków Ruchu z Siedlec. Zebranie zostało jednak zdezorganizowane, gdyż SB zatrzymała w Warszawie, Bydgoszczy, Poznaniu i Łodzi kilkanaście zaproszonych osób. 7 maja zatrzymany został Karpik oraz jeden z młodszych działaczy, który odegrał ważną rolę w okresie posierpniowym, Mirosław Andrzejewski.
W tym czasie Prokuratura Rejonowa w Siedlcach postanowiła o przedstawieniu Karpikowi zarzut formułowania gróźb karalnych wobec nowego proboszcza w Niwiskach (art. 166 kk). Został aresztowany i na wniosek biegłych psychiatrów skierowany na obserwację sądowo-psychiatryczną do szpitala w Pruszkowie. Uzasadnieniem miała być obawa matactwa oraz poprzednie jego ucieczki ze szpitalnych obserwacji. Po kilku dniach został zwolniony. Sprawa znalazła swój finał 30 września, w zmienionej atmosferze politycznej. Prokurator rejonowy w Siedlcach postanowił o odstąpieniu od ścigania przestępstwa zarzucanego Karpikowi – częściowo z braku dowodów, że się go dopuścił, a częściowo w związku z faktem, że część zarzucanych mu czynów mogła być ścigana z oskarżenia prywatnego.
Sprawa kaplicy postawiła bp. Jana Mazura przed trudną decyzją. Kaplica była odpowiedzią na potrzeby mieszkańców Opola Starego. Karpik łączył jednak działalność religijną z zaangażowaniem politycznym, czego chciał uniknąć biskup, a także większość mieszkańców miejscowości. Zarysowała się też dodatkowa przestrzeń konfliktu – kwestia administrowania kaplicą i własności nieruchomości. Mieszkańcy Opola Starego oczekiwali zakończenia stanu tymczasowości i zalegalizowania kaplicy albo wybudowania nowego obiektu. W tej sprawie w lutym 1980 r. pięć osób skierowało petycję do bp. Mazura, krytycznie oceniając jednocześnie polityczne zaangażowanie Karpika. Ostatecznie w czerwcu 1980 r. bp. Mazur zdecydował o desakralizacji dotychczasowej kaplicy. W maju 1981 r. biskup poświęcił plac pod budowę kościoła, pozyskany od jednego z mieszkańców wsi.
Sierpień 1980 r. otworzył nowy rozdział w działalności opozycji. Jeszcze w czasie strajków, Karpik z Andrzejewskim i Mizikowskim dostarczył dla strajkujących w Stoczni Gdańskiej żywność ufundowaną przez siedleckich opozycjonistów, stamtąd przywieźli strajkową prasę. W pierwszych tygodniach, gdy organizowały się struktury NSZZ oraz uaktywniły się inne grupy opozycyjne, dom Karpika w Opolu Starym służył jako punkt spotkań informacyjnych. We wrześniu zebrała się tam grupa młodzieży z Siedlec, Łukowa, Sokołowa Podlaskiego, Garwolina i Węgrowa, która tworzyła siedlecką grupę RMP.
Po wprowadzeniu stanu wojennego 16 grudnia Karpik został internowany w Ośrodku Odosobnienia w Białej Podlaskiej, następnie we Włodawie. 28 marca 1982 r. zbiegł ze Szpitala Rejonowego we Włodawie, gdzie przebywał na oddziale chirurgicznym, następnie ukrywał się. W tym czasie przez kilka miesięcy współredagował i powielał „Wiadomości Podlaskie. Biuletyn Informacyjny NSZZ »Solidarność« Regionu Mazowsze i NSZZ »Solidarność« Rolników Indywidualnych”, pierwsze podziemne pismo w Siedleckim, redagowane m.in. przez Cezarego Kaźmierczaka i Jana Mizikowskiego. Druk zorganizował w gospodarstwie osób poznanych kilka lat wcześniej w czasie pielgrzymki do Częstochowy. 23 kwietnia 1983 r. został zatrzymany, a następnie aresztowany, w związku z prowadzeniem podziemnej działalności wydawniczej. W lipcu 1983 r. postępowanie wobec niego zostało umorzone na mocy ustawy o amnestii. W następnych latach kolportował prasę, ulotki, brał udział w uroczystościach religijnych i patriotycznych, organizowanych przez opozycję siedlecką.
* * *
Stanisław Karpik przez ponad 25 lat podejmował niezależne działania na rzecz obrony praw ludzi wierzących oraz inicjatywy opozycyjne. Miał umiejętność nawiązywania, podtrzymywania i wykorzystywania różnych kontaktów. Jednocześnie w jego działalności był wyraźny indywidualizm, co funkcjonariusze SB wykorzystywali przeciwko niemu. Można dostrzec podobny mechanizm działań represyjnych jak te realizowane np. wobec opozycyjnych działaczy chłopskich – kreowanie wizerunku awanturnika lub osoby dotkniętej problemami psychiatrycznymi, mobilizacja lokalnej społeczności przeciwko osobie przedstawianej jako wichrzyciel.
W 2004 r. Karpik założył w Opolu Starym Ośrodek Pomocy Doraźnej im. św. Brata Alberta Emaus, świadczący wsparcie osobom w kryzysowej sytuacji. Starał się również organizować pomoc dla polskich społeczności w krajach dawnego Związku Sowieckiego. Zmarł w maju 2025 r.
Za swoją działalność został odznaczony, m.in. Srebrnym Medalem Opiekuna Pamięci Miejsc Narodowych oraz Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.
1 AIPN Lu, 0421/110, t. 3, Pismo dyrektora Urzędu ds. Wyznań Kazimierza Kąkola do biskupa ordynariusza siedleckiego Jana Mazura, 6 V 1977 r., k. 51 (odpis).
