Maria Marynowska jako jedna z dwóch kobiet zasiadała w 1947 r. na ławie oskarżonych w głośnym propagandowym procesie członków III Zarządu Głównego WiN, obok: płk Wincentego Kwiecińskiego, Włodzimierza Marszewskiego, Wacława Lipińskiego, Adama Obarskiego, Haliny Sosnowskiej i Stanisława Sędziaka.
Kim była Maria Marynowska?
Maria Marynowska z domu Koziełł-Poklewska urodziła się 10 października 1889 r. w Talicy w Rosji, w rodzinie jednego z najbogatszych polskich przedsiębiorców na Syberii.
W dokumentach można spotkać różne daty jej urodzenia. Poza 1889 r., który widnieje na jej grobie, w aktach dotyczących śledztwa oraz okresu aresztowania i skazania pojawia się rok 1891 r. Natomiast w książce poświęconej kobietom-więźniarkom politycznym, pt. „»Zawołać po imieniu«. Księga Kobiet – Więźniów Politycznych 1944-1958”, widnieje rok 1896.
Główną siedzibą rodziny był położony w rozległym parku, zbudowany ok. 1895 r., 34-pokojowy pałac w Talicy.
Jej dziadek, Alfons Koziełł-Poklewski, był bardzo bogatym człowiekiem, twórcą imperium finansowo-przemysłowego na Syberii i Uralu. Jak na tamte czasy (koniec XIX wieku) można bez wahania powiedzieć, że był człowiekiem bajecznie bogatym. Posiadał gorzelne i zakłady piwowarskie oraz kopalnie złota, srebra, miedzi, azbestu, szmaragdów i aleksandrytów. Był właścicielem huty szkła, fabryk kwasu siarkowego i porcelany. Miał swoje udziały w kolei żelaznej. Na jego cześć nazwano jedną ze stacji, w pobliżu rodzinnej rezydencji w Talicy, „Poklewskaja”.
Poza tym, że był właścicielem niewyobrażalnej wprost fortuny, był również filantropem. Dużą część swojego majątku przeznaczał na cele dobroczynne, finansując budowę kilku kościołów katolickich i świątyni prawosławnej. Zakładał szkoły, szpitale i jadłodajnie dla ubogich oraz opiekował się Polakami zesłanymi na Syberię. Zatrudniał ich w swoich przedsiębiorstwach, wcześniej wykupując z miejsc zesłania. W pamięci wielu zesłańców zapisał się jako człowiek, który nie szczędził pieniędzy i czasu na pomoc rodakom. O jego pomocy Sybirakom możemy dziś czytać w pozostawionych przez nich pamiętnikach.
Główną siedzibą rodziny był położony w rozległym parku, zbudowany ok. 1895 r., 34-pokojowy pałac w Talicy, w którym najprawdopodobniej Maria urodziła się i spędziła dzieciństwo oraz młodość.
Po śmierci dziadka Marii, jej ojciec Wincenty Koziełł-Poklewski przejął rodzinne interesy i zarządzał nimi do wybuchu rewolucji bolszewickiej w 1917 r. Wraz z żoną, Marią, kontynuował również dobroczynną działalność ojca. Majątek rodziny w wyniku rewolucji bolszewickiej w Rosji został upaństwowiony, a rodzina musiała uciekać z Rosji. Rodzice Marii osiedlili się w Warszawie.
Pod koniec 1921 r. przyjechała do Polski. W styczniu 1922 r. ponownie wyszła za mąż i zamieszkała wraz z mężem, Wacławem Marynowskim h. Niezgoda, w jego majątku w Więckowicach.
Maria Marynowska ukończyła polskie Gimnazjum św. Katarzyny w Petersburgu. Jej pierwszym mężem był Wincenty Chrzanowski, z którym miała dwoje dzieci: Annę (1912-1963) oraz Edwarda (1913-1940). Syn, podporucznik rezerwy 2. Dywizjonu Artylerii Konnej, został zamordowany przez NKWD w 1940 r. w Katyniu.
Podczas pierwszej wojny światowej Maria mieszkała w Petersburgu, gdzie angażowała się w działalność w organizacjach charytatywnych. Syberię opuściła w 1919 r., poprzez Chiny i Japonię, udała się do Anglii.
Pod koniec 1921 r. przyjechała do Polski. W styczniu 1922 r. ponownie wyszła za mąż i zamieszkała wraz z mężem, Wacławem Marynowskim h. Niezgoda, w jego majątku w Więckowicach. Niestety majątek po wojennej zawierusze podupadł i na przełomie lat 1928/1929 małżonkowie przeprowadzili się do Warszawy, gdzie Maria podjęła pracę jako tłumacz w poselstwie perskim, a następnie w ambasadzie amerykańskiej.
Podczas II wojny światowej mieszkała w Warszawie, utrzymując się z prywatnych lekcji języka angielskiego. Działała też w ruchu oporu, udzielając schronienia osobom poszukiwanym prze okupanta. Po zakończeniu wojny pracowała w Zarządzie Głównym Polskiego Czerwonego Krzyża, a od 1 października 1945 r. w Wydziale Prasowym Ambasady Wielkiej Brytanii.
Legitymacja służbowa Marii Marynowskiej, członka personelu Ambasady Brytyjskiej w Warszawie (z zasobu IPN)
W 1946 r. otrzymała paszport i, pozostawiając w Warszawie chorą matkę, w sierpniu wyjechała na miesiąc do Wielkiej Brytanii, w odwiedziny do brata Alfonsa Koziełł-Poklewskiego, który poprzez swoją żonę, Zoję de Stoeckl, był związany z rodziną królewską.
Warto tu nadmienić, że Zoja Koziełl-Poklewska była przyjaciółką z okresu studiów, damą honorową i wychowawczynią dzieci Mariny, księżnej Kentu. Sam Alfons Koziełł-Poklewski był znaczącą postacią emigracji polskiej, utrzymywał kontakty z członkami rządu RP na uchodźstwie, w tym z prezydentem Edwardem Raczyńskim, premierem Władysławem Sikorskim oraz gen. Władysławem Andersem.
Aresztowanie
Do Polski Maria Marynowska powróciła we wrześniu 1946 r. 29 stycznia 1947 r. została aresztowana i osadzona w Więzieniu Śledczym MBP na Mokotowie. Zarzucono jej udział w nielegalnym związku „Komitet Porozumiewawczy Organizacji Demokratycznych Polski Podziemnej” oraz przetłumaczenie na język angielski memoriału do Organizacji Narodów Zjednoczonych informującego o tym, jak wygląda powojenna rzeczywistość w Polsce.
Maria Marynowska, 1946/1947 (fot. z zasobu IPN)
Maria Marynowska z bratem Alfonsem Koziełł-Poklewskim i jego synami podczas wizyty w Wielkiej Brytanii, sierpień–wrzesień 1946 r. (fot. z zasobu IPN)
Ponadto podejrzewana była o udzielenie pomocy w organizowaniu spotkań pomiędzy Włodzimierzem Marszewskim (współtwórcą Komitet Porozumiewawczego Organizacji Demokratycznych Polski Podziemnej i współautorem memoriału do ONZ) a brytyjskim ambasadorem Victorem Cavendishem-Bentinckiem oraz innymi pracownikami ambasady, udział w tych spotkaniach w charakterze tłumacza, a także o przekazywanie brytyjskiemu ambasadorowi materiałów wywiadowczych i „Biuletynu Informacyjnego” WiN.
Podczas aresztowania zarekwirowano jej rzeczy osobiste, wśród których były: medalik z Matką Boską Częstochowską, a także zdjęcia z wizyty w Wielkiej Brytanii, przedstawiające Marię z bratem, bratową i ich synami: Aleksandrem i Wincentym.
Skazana została 27 grudnia 1947 r. na karę łączną 12 lat więzienia.
Wśród zdjęć zarekwirowanych Marii przedmiotów odnajdujemy również fotografie, na których widnieją: młodszy brat ówczesnego króla Wielkiej Brytanii Jerzy, książę Kentu, wraz z małżonką księżną Mariną, którzy podczas pierwszej wizyty członków brytyjskiej rodziny królewskiej w Polsce w 1937 r. zatrzymali się w domu Alfonsa Aleksandra Koziełł-Poklewskiego w Katowicach.
Ponadto na zarekwirowanych zdjęciach widzimy brata i bratową Marii Marynowskiej oraz ich synów w towarzystwie księżnej Kentu Mariny (jesień 1944 r.), Winstona Churchilla, premiera Wielkiej Brytanii z księżną Kentu Mariną (7 lipca 1944 r.), premiera rządu RP na uchodźstwie Władysława Sikorskiego wraz z małżonką w towarzystwie księżnej Kentu (maj 1943 r.).
Marina, księżna Kentu, z gen. Władysławem Sikorskim i jego żoną, maj 1943 r. – depozyt M. Marynowskiej (fot. z zasobu IPN)
Jerzy, książę Kentu, z małżonką Mariną, księżną Kentu – depozyt M. Marynowskiej (fot. z zasobu IPN)
Maria Marynowska zeznawała jako druga w – rozpoczętym 3 grudnia 1947 r. – pokazowym procesie członków III Zarządu Głównego WiN. Została uznana przez sąd winną chęci „zmienienia przemocą demokratycznego ustroju Państwa Polskiego”, a także tego, że „działając na szkodę Państwa Polskiego” przekazywała pracownikom Ambasady Brytyjskiej w Warszawie dokumenty zawierające tajemnicę państwową i wojskową, kontaktowała członków podziemia z personelem ambasady oraz była podczas tych spotkań tłumaczką. Skazana została 27 grudnia 1947 r. na karę łączną 12 lat więzienia na mocy art. 86 par. 1 KKWP i art. 7 Dekretu z 13.06.1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa.
Śmierć za progiem więzienia
Osoby podejrzewane, jak Maria Marynowska, o szpiegostwo były traktowane niezwykle surowo zarówno przez urzędy śledcze jak i sądy, i to one otrzymywały najsurowsze kary. Karę odbywała w więzieniach: w Warszawie na Mokotowie, a następnie w Fordonie i Brzegu nad Odrą.
Została zwolniona z więzienia na mocy postanowienia o zastosowaniu amnestii z 8 maja 1956 r. W chwili opuszczenia więzienia była w bardzo złym stanie zdrowia. Zmarła 12 lipca 1956 r.
Maria Marynowska, nazywana przez współwięźniarki „Maniutą”, w więzieniu potajemnie uczyła współwięźniarki języka angielskiego. Ze wspomnień kobiet osadzonych wraz z Marią Marynowska wiemy, że miała wielki talent dydaktyczny i bez żadnych pomocy prowadziła lekcje. Niewiele mówiła o swoim udziale w konspiracji, ale czasem wspominała o ambasadorze Cavendishu i opowiadała o wizycie w domu Winstona Churchilla.
Podczas odbywania kary przez Marię, zarówno jej matka, jak i córka, a także sama Maria Marynowska wielokrotnie pisały prośby do prezydenta RP i Rady Państwa o prawo łaski. Zawsze, ze względu na podstawę skazania – szpiegostwo, były one rozpatrywane odmownie.
Maria Marynowska została zwolniona z więzienia na mocy postanowienia o zastosowaniu amnestii z 8 maja 1956 r. W chwili opuszczenia więzienia była w bardzo złym stanie zdrowia. Zmarła 12 lipca 1956 r., pochowana została na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.
Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego postanowieniem z 17 lutego 1993 r. stwierdził nieważność wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie z 27 grudnia 1947 r. wydanego w sprawie Marii Marynowskiej oraz pozostałych skazanych.
Nakaz przyjęcia Marii Marynowskiej do więzienia mokotowskiego, 30 I 1947 r. (z zasobu IPN)
Opinia naczelnika więzienia w Fordonie k. Bydgoszczy o Marii Marynowskiej, 5 XII 1953 r. (z zasobu IPN)
Zawiadomienie o zwolnieniu Marii Marynowskiej z więzienia w Brzegu, 9 V 1956 r. (z zasobu IPN)
* * *
Pamiątki i dokumenty dotyczące Marii Marynowskiej, znajdujące się w zasobie archiwalnym IPN, były prezentowane w 2024 r. w Izbie Pamięci przy ul. Strzeleckiej 8, w ramach projektu –edukacyjno- wystawienniczego Archiwum IPN „Historia w artefaktach zapisana”.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
