Do innych fundamentalnych zmian wprowadzonych Ustawą z dnia 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej – tak brzmiał oficjalny tytuł dokumentu – należało wprowadzenie podmiotu władzy: „narodu” w miejsce „ludu pracującego miast i wsi”. Podczas gdy w art. 1 konstytucji z roku 1952 Polska Rzeczpospolita Ludowa została określona jako „państwo demokracji ludowej”, a po zmianach z roku 1976 – „państwo socjalistyczne”, odpowiadający mu artykuł noweli grudniowej głosił:
„Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej”.
Godło Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej – plansza przygotowana prawdopodobnie na wystawę resortu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych o historii ruchu socjalistycznego i komunizmu, b.d. Fot. z zasobu AIPN
Uczestnicy nocnego zgromadzenia przed Grobem Nieznanego Żołnierza na pl. Zwycięstwa (obecnie pl. Piłsudskiego) w Warszawie z okazji nieakceptowanego przez władze PRL Święta Niepodległości. Widoczni mężczyźni z sztandarem, na którym wyhaftowany jest Orzeł Biały w koronie. 1979–1983. Fot. Jerzy Lech Szóstko, Edward Kucharski, z zasobu AIPN
Informacja Departamentu V MSW na temat nastrojów społecznych i komentarzy dotyczących projektu Konstytucji PRL (pierwsza strona). Warszawa, 8 lutego 1952 r. Z zasobu AIPN
Plac Konstytucji, widok z hotelu MDM w kierunku ulicy Marszałkowskiej. Nazwa została nadana placowi kilka dni przed uchwaleniem Konstytucji PRL z 22 lipca 1952 r., dla upamiętnienia tego aktu. Warszawa, 1975 r. Fot. Jan Hausbrandt, z zasobu AIPN
Nowa wizja państwa
Znaczącą zmianą było również wyrugowanie z konstytucji pojęcia „narodowego planu społeczno-gospodarczego”, wskazującego na trzymanie się zasad gospodarki planowej (w zapisach ustawy zasadniczej od roku 1976 był to już „socjalistyczny system gospodarczy, oparty na uspołecznionych środkach produkcji i socjalistycznych stosunkach produkcji”). Jako pryncypia w dziedzinie ekonomicznej pojawiły się natomiast swoboda działalności gospodarczej – m.in. usunięto zapis o monopolu państwa w zakresie handlu zagranicznego – oraz ochrona własności osobistej przez państwo.
Dla tych spośród intelektualistów, ludzi kultury i przedstawicieli Kościoła katolickiego, którzy kilkanaście lat wcześniej – na przełomie lat 1975/1976 – publicznie protestowali przeciwko projektowi zmian Konstytucji PRL, szczególnie istotne było wykreślenie dwóch newralgicznych wówczas zapisów. Były to ustępy mówiące (dzięki owym protestom – w złagodzonej formie) o Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej jako „przewodniej sile politycznej społeczeństwa w budowie socjalizmu” oraz o tym, że PRL „w swojej polityce […] umacnia przyjaźń i współpracę ze Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich”.
Tzw. Memoriał 101 – jeden z listów polskich intelektualistów wyrażających protest w związku z planowanymi zmianami w Konstytucji PRL (pierwsza strona). Warszawa, 31 stycznia 1976 r. Z zasobu IPN
Tzw. Petycja 25 – jeden z listów polskich intelektualistów wyrażających protest w związku z planowanymi zmianami w Konstytucji PRL (pierwsza strona). Warszawa, prawdopodobnie 5 lutego 1976 r. Z zasobu IPN
Wiatr zmian
Nowela grudniowa, wprowadzająca te i inne doniosłe zmiany polityczne, społeczne i gospodarcze, została uchwalona przez tzw. sejm kontraktowy, obradujący w latach 1989–1991. Przytoczona nazwa wzięła się stąd, iż został on wybrany na mocy kontraktu władz komunistycznych z przedstawicielami opozycji zawartego przy okrągłym stole: o ile wybory do senatu miały już charakter w pełni demokratyczny, o tyle w sejmie 65% miejsc było zagwarantowanych dla PZPR i jego koalicjantów, w wyniku wolnych wyborów zaś obsadzono pozostałe 35%.
Pierwsze plenarne posiedzenie okrągłego stołu w pałacu Rady Ministrów (dawny Pałac Namiestnikowski, obecnie Pałac Prezydencki) w Warszawie, 6 lutego 1989 r. Fot. z zasobu IPN
Współczesna tablica informacyjna przy placu Konstytucji w Warszawie
Mimo że w tak zaplanowanych wyborach parlamentarnych z 1989 r. przedstawiciele opozycji antykomunistycznej odnieśli spektakularne zwycięstwo – zdobyli 99 na 100 miejsc w senacie i całą możliwą do uzyskania pulę mandatów w sejmie – w izbie niższej stanowili wyraźną mniejszość (161 posłów na ogólną liczbę 460).
Tym bardziej, skoro sejm został powołany w takim składzie, znaczące wydają się wprowadzone przezeń niemal od razu zmiany w konstytucji. Zmiany te – otwierające drogę do transformacji ustrojowej, gospodarczej i społecznej w Polsce, jakie niosła nowela grudniowa z 1989 r. – po obu stronach politycznej barykady wydawały się nieuchronne.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
