W granicach Wolnego Miasta znalazło się 36 parafii katolickich: po 18 z diecezji chełmińskiej i warmińskiej. Wśród katolików szybko pojawiły się spory narodowościowe: Polacy chcieli przyłączenia do polskiego Pelplina (diecezja chełmińska), Niemcy – do pruskiego Fromborka (diecezja warmińska). Dalszym konfliktom na tym tle zapobiegło utworzenie przez Stolicę Apostolską 24 kwietnia 1922 r. administracji apostolskiej gdańskiej. Trzy lata później bullą Universa christifidelium cura z 30 grudnia 1925 r. papież Pius XI erygował samodzielną diecezję gdańską, podległą bezpośrednio Watykanowi (prawo egzempcji).
Pierwszy biskup gdański
Zarządcą nowej struktury kościelnej w randze administratora apostolskiego ad nutum Sanctae Sedis (czyli pozostającego w zupełnej dyspozycji Watykanu) wyznaczyła bp. Edwarda O’Rourke, który na mocy bulli z 2 stycznia 1926 r. został pierwszym biskupem gdańskim.
Edward O’Rourke (1876–1943) pochodził z katolickiej rodziny irlandzkiej o randze hrabiowskiej, która osiadła w Rosji. Dwa lata spędził w konwikcie polskich jezuitów w Chyrowie, później kształcił się w Wilnie, Rydze, we Fryburgu Szwajcarskim i w Innsbrucku. Święcenia kapłańskie otrzymał w 1907 r. w Wilnie. Pracował w seminarium duchownym w Petersburgu i w duszpasterstwie tamtejszej archidiecezji mohylewskiej. Od 1911 r. był tam proboszczem i już wtedy zetknął się z problemem wieloetniczności wśród wiernych, co później mogło mu pomóc w pasterzowaniu gdańskiemu Kościołowi. Sam dobrze władał siedmioma językami.
Były kościół pocysterski, od 1925 r. katedra diecezji gdańskiej (ze zbiorów Biblioteki Narodowej)
W 1917 r. został zarządcą reaktywowanej diecezji mińskiej (w Mińsku przeżył rewolucję bolszewicką i areszt), a w latach 1918–1920 biskupem w Rydze. Sakrę biskupią przyjął 17 grudnia 1918 r. w Wilnie, choć do również odrodzonej diecezji przybył dopiero wiosną 1919 r. po odbiciu Łotwy z rąk bolszewików. Z biskupstwa szybko zrezygnował ze względu na niechęć wiernych i nieznajomość języka łotewskiego. Następnie był delegatem apostolskim w krajach bałtyckich. W maju 1922 r. przybył do Gdańska, gdzie 1 czerwca 1926 r. odbył ingres do katedry jako biskup rezydencjalny.
Jedną z pierwszych decyzji biskupa, podjętych po przybyciu do Gdańska, było wybranie czterech konsultorów diecezjalnych, inaczej: radców konsystorza, czyli zastępującego kapitułę katedralną organu doradczego biskupa. Na jego czele stanął dziekan gdański ks. Antoni Sawatzki (od 1926 r. nieformalny wikariusz generalny, czyli zastępca biskupa). Po śmierci tegoż w 1934 r. wikariuszem generalnym został ks. Magnus Bruski.
Do 1931 r. bp O’Rourke erygował siedem nowych parafii (w gdańskich: Brętowie, Brzeźnie, Nowych Szkotach i Rudnie oraz Kałdowie, Pruszczu Gdańskim i Pszczółkach), ustalając ich liczbę na 43. Następnie zreorganizował sieć dekanalną, tworząc pięć dekanatów.
Pierwszy biskup gdański Edward O’Rourke (domena publiczna)
Zdecydowana większość kapłanów nowej diecezji gdańskiej była narodowości niemieckiej, choć w wielu wypadkach byli to Pomorzanie czy Kaszubi, bliżsi dominującej kulturze niemieckiej niż polskiej. Przyjmuje się, że przez cały okres międzywojenny w diecezji gdańskiej pracowało łącznie 16 polskich kapłanów, choć tylko 7 z nich było do niej inkardynowanych, czyli przynależnych instytucjonalnie. Żaden z nich nie zajmował eksponowanego stanowiska, a nabór kapłanów do diecezji odbywał się w przeważającej mierze z diecezji niemieckich. Ponadto przynajmniej kilku księży pochodzenia rodzimego nie wiązało się bliżej z ludnością polską, prowadząc posługę duszpasterską wśród ludności niemieckiej, lecz po II wojnie światowej bez większych problemów pozostali oni w diecezji.
Po okresach reformacji i zaborów ziemia gdańska wciąż była pozbawiona aktywniejszego życia zakonnego, a zmiany w tym zakresie następowały powoli. Oprócz działających w Gdańsku już wcześniej boromeuszek i elżbietanek, w 1919 r. do miasta przybyły karmelitanki Boskiego Serca Jezusa z Holandii i siostry Dobrego Pasterza, czyli pasterki. W 1927 r., na życzenie władz miasta, urszulanki z Berlina przejęły szkołę średnią dla dziewcząt, a później założyły kolejne placówki. Już w 1923 r. pojawiły się polskie „białe siostry”, czyli dominikanki, sprowadzone przez Gminę Polską w celu obrony polskich dzieci przed zniemczeniem (co spotkało się z negatywną reakcją władz i próbą ich usunięcia). Zajęły się one prowadzeniem i zakładaniem ochronek, czyli przedszkoli.
Jedynym zgromadzeniem zakonnym męskim, działającym w tym okresie w diecezji gdańskiej, byli pallotyni z prowincji niemieckiej, którzy pojawili się tu w 1927 r. Prowadzili oni konwikt dla chłopców na Młyniskach, przeniesiony w 1933 r. do nowo powstałego domu zakonnego na Aniołkach. Na życie religijne gdańskich Polaków wywierały wpływ również zakony ulokowane w dynamicznie rozbudowującej się Gdyni: franciszkanie i jezuici.
Duszpasterstwo polskie w diecezji gdańskiej
Podczas odbywających się w grudniu 1935 r. obrad I Synodu Gdańskiego omawiano m.in. położenie duszpasterstwa polskiego. O ile w początkach lat dwudziestych sytuacja duszpasterska Polaków nie była jeszcze taka zła, o tyle w połowie lat trzydziestych wyraźnie się pogorszyła. Liczba kościołów i nabożeństw, w których wybrzmiewał język polski, sukcesywnie malała, np. zlikwidowano comiesięczne nieszpory w kościele św. Brygidy. Były jednak kościoły, w których polskie msze odprawiano co tydzień, jak w bazylice św. Mikołaja. Synod przyjął uchwały w sprawie poprawy sytuacji duszpasterskiej Polaków, m.in. zwiększenia dla nich liczby nabożeństw oraz wymagania znajomości języka polskiego przez kleryków i odbycia przez nich praktyk wśród Polaków.
W połowie lat trzydziestych w całej diecezji Polacy dysponowali kilkoma wywalczonymi lub wzniesionymi przez siebie świątyniami. Najważniejszymi były gdańskie kościoły św. Stanisława Biskupa Męczennika we Wrzeszczu (ulokowany w dawnej ujeżdżalni koni, oddany do użytku w 1925 r. i obsługiwany przez ks. Bronisława Komorowskiego) oraz nowo wybudowany kościół Chrystusa Króla na Piaskowni (poświęcony w 1932 r. i zarządzany przez ks. Franciszka Rogaczewskiego). Mniejsze, choć też istotne, znaczenie miały kaplice: przy domu zakonnym dominikanek (erygowana w 1924 r. przy Gimnazjum Polskim, w której do 1931 r. posługiwał ks. Leon Miszewski; od 1935 r. w gmachu Dyrekcji PKP), w Nowym Porcie (w zaadaptowanej stajni dawnych koszar, poświęcona w 1932 r., obsługiwana początkowo przez ks. Franciszka Komorowskiego, następnie ks. Mariana Góreckiego), w Sopocie przy parafii Gwiazda Morza (1935, ks. Władysław Szymański), w Domu Polskim w Piekle (1937, ks. Józef Dydymski) i w koszarach na Westerplatte (1937, kapelan ks. Leon Bemke, polski pallotyn; wcześniej placówkę odwiedzał ks. kmdr Władysław Miegoń, kapelan Marynarki Wojennej z Gdyni). Ponadto na Żuławach dwie parafie prowadzili polscy księża: Bernard Wiecki (Wocławy) i Wiktor Wysocki (Ostaszewo). Przy każdej ze świątyń, szczególnie we Wrzeszczu, działały liczne polskie stowarzyszenia religijne, kulturalne i sportowe, inicjowane bądź kierowane przez duszpasterzy.
Pierwszy polski kościół w Wolnym Mieście Gdańsku, pw. św. Stanisława Biskupa Męczennika w Gdańsku-Wrzeszczu (ze zbiorów Archiwum Archidiecezjalnego w Gdańsku)
Drugi polski kościół w Wolnym Mieście Gdańsku, pw. Chrystusa Króla w Gdańsku (ze zbiorów Archiwum Archidiecezjalnego w Gdańsku)
Po przejęciu w latach 1933–1934 władzy w Wolnym Mieście przez nazistów, zaostrzyły się antypolskie i antykatolickie działania. Najpierw ograniczono naukę religii w szkołach, oczerniano młodzież katolicką i atakowano jej zebrania, niszczono krzyże i kapliczki, później rozwiązano szereg stowarzyszeń kościelnych. Od władzy odsuwano osoby wywodzące się z katolickiej partii Centrum, a w 1937 r. zlikwidowano jej struktury po uprzednim aresztowaniu jej przewodniczącego, ks. Ryszarda Stachnika. Księży karano za „wrogie kazania”, zastraszano, nieraz bito. W 1938 r. siostrom pasterkom odebrano dom opieki, po czym wyjechały one z Gdańska. Podejmowane przez bp. O’Rourke wysiłki zmierzające do poprawy sytuacji duszpasterstwa polskiego oraz jego listy pasterskie potępiające „bezbożny nacjonalizm” doprowadziły z kolei do konfliktu z nazistami.
Przez cały ten czas polscy kapłani rezydujący przy obu kościołach dysponowali niewielkimi uprawnieniami, w większości zależnymi od niemieckich proboszczów parafii, na terenie których pracowali. Biskup O’Rourke kilka lat wahał się w sprawie utworzeniu polskich parafii personalnych, czyli dedykowanych konkretnej grupie społeczeństwa, niezależnie od miejsca zamieszkania. Dopiero 7 października 1937 r. wydał dekrety o erygowaniu dwóch takich parafii przy obu polskich kościołach: św. Stanisława BM i Chrystusa Króla. Niestety, po gwałtownych protestach władz, niemal od razu „tymczasowo” zawiesił ich wykonanie, a następnie – w obliczu presji i poczucia bezsilności – złożył rezygnację ze stanowiska. Watykan przyjął ją dopiero 13 czerwca 1938 r., gdy wyjaśniła się sprawa jego następcy. W lipcu pierwszy biskup gdański opuścił Oliwę i zamieszkał w Poznaniu, a później na Grodzieńszczyźnie. Po wybuchu wojny przedostał się do Rzymu, gdzie zmarł w 1943 r. W grudniu 1972 r. jego szczątki spoczęły w założonej rok wcześniej krypcie biskupów gdańskich w katedrze oliwskiej.
Drugim biskupem gdańskim został Karol Maria Splett.
Artykuł powstał w oparciu o skrócone i przeredagowane fragmenty okolicznościowej książki Diecezja gdańska w okresie komunizmu (1945–1989). Rys historyczny w stulecie biskupstwa gdańskiego, Gdańsk 2025, wydanej przez gdański oddział IPN
