Dzieci z Polski i innych krajów okupowanych w czasie wojny znalazły się po wojnie na terenie Niemiec w wyniku szeregu działań władz III Rzeszy. Wywożono dzieci w celu ich germanizacji i młodzież w charakterze przymusowej siły roboczej. Dzieci trafiały do Niemiec wraz z rodzicami wywożonymi na roboty przymusowe czy do obozów koncentracyjnych. Wiele dzieci urodziło się na terenie Niemiec z deportowanych matek.

W ostatniej fazie wojny władze niemieckie – wobec postępów Armii Czerwonej – prowadziły masową ewakuację do Niemiec dzieci z terenów uważanych przez nich za jednoznacznie niemieckie, np. z Górnego Śląska. Znaczącą grupą były dzieci i młodzież pochodzenia żydowskiego, które przetrwały pobyt w obozach koncentracyjnych.

Dzieci pod opieką UNRRA i wojsk alianckich

W ostatnim okresie wojny polskie oddziały posuwające się w głąb Niemiec natrafiały na polskie dzieci. Dziećmi tymi zaopiekowali się funkcjonariusze Administracji Narodów Zjednoczonych do spraw Pomocy i Odbudowy (ang. United Nations Relief and Rehabilitation Administration, UNRRA). W tej organizacji utworzono dział poszukiwań dzieci.

Wywożono dzieci w celu ich germanizacji i młodzież w charakterze przymusowej siły roboczej. Dzieci trafiały do Niemiec wraz z rodzicami wywożonymi na roboty przymusowe czy do obozów koncentracyjnych. Wiele dzieci urodziło się na terenie Niemiec z deportowanych matek.

UNRRA zajmowała się bezpośrednio poszukiwaniem dzieci w strefach okupacyjnych amerykańskiej i brytyjskiej. W strefie francuskiej poszukiwaniem dzieci zajmowały się władze wojskowe. Wobec braku porozumienia między UNRRA a Związkiem Sowieckim, w strefie sowieckiej poszukiwaniami i repatriacją dzieci zajmowały się władze okupacyjne.

Początkowo UNRRA tworzyła miejsca zakwaterowania dla pozbawionych opieki dzieci w obozach dla osób przesiedlonych (ang. displaced persons, DP, tzw. dipisi), gdzie przebywały w grupach pod opieką dorosłych dipisów. Szybko uznano to rozwiązanie za niewystarczające i postanowiono utworzyć specjalne ośrodki opiekuńcze. Ośrodki dla dzieci funkcjonowały od 1945 r. do 1951 r. Głównym ich celem było zapewnienie dzieciom opieki oraz ułatwienie im repatriacji, bądź emigracji.

---

Odwrót fotografii Konrada Jordańskiego z datą urodzenia dziecka. Można się domyślać, że zapis „w okolice Poznania” określa pierwsze przypuszczalne miejsce wywiezienia dziecka (fot. z zasobu IPN)

---

Na fotografii po prawej (oznaczony krzyżykiem) znajduje się Konrad Jordański, ur. 21 VI 1936 r. Został zabrany przez Lebensborn. Repatriowany z Berlina w dniu 20 lutego 1950 r., wrócił do opiekunki Anny Jasiak, zam. w Łodzi (fot. z zasobu IPN)

Organizacje międzynarodowe

Pierwszy z ośrodków dziecięcych UNRRA założono w lipcu 1945 r. w klasztorze Indersdorf koło Dachau w Bawarii. W następnych miesiącach założono kolejne ośrodki. Pod koniec marca 1946 r. rozpoczął działalność ośrodek dziecięcy UNRRA w Daggendorfie w Bawarii przeznaczony zasadniczo dla dzieci polskich. Również w ośrodkach w Aglasterhausen w Badenii-Wirtembergii i w Prien w Bawarii dzieci polskie stanowiły największą grupę.

Początkowo UNRRA tworzyła miejsca zakwaterowania dla pozbawionych opieki dzieci w obozach dla osób przesiedlonych (ang. displaced persons, DP, tzw. dipisi), gdzie przebywały w grupach pod opieką dorosłych dipisów. Szybko uznano to rozwiązanie za niewystarczające.

W listopadzie 1948 r. ośrodki w Aglasterhausen i Prien zostały zamknięte, a dzieci z tych ośrodków zostały przeniesione do Wioski Dziecięcej w Bad Aibling. Przez obozy UNRRA przeszło około 13 tysięcy dzieci.

Na początku 1948 r. mandat UNRRA przejęła Międzynarodowa Organizacja Uchodźców (ang. International Refugees Organisation, IRO). Faktycznie Komisja Przygotowawcza IRO (PC IRO) przejęła zarządzanie ośrodkami dziecięcymi już w lipcu 1947 r.

IRO postanowiła zgromadzić dzieci z całej strefy amerykańskiej w nowo utworzonej Wiosce Dziecięcej w Bad Aibling w Bawarii, gdzie pod koniec 1948 r. przeniesiono dzieci z dawnych ośrodków UNRRA. Poza nią pozostały w strefie amerykańskiej jedynie mniejsze ośrodki. Wioska Dziecięca w Bad Aibling istniała w latach 1948-1951. Przez ten ośrodek przeszło 2320 dzieci.
 

---

Siostry Witaszek, Alodia (po lewej) i Daria. Dziewczynki zostały odebrane przez niemieckie władze matce po aresztowaniu ich ojca za udział w konspiracji (został zamordowany). Siostry zostały zabrane do obozu izolacyjnego w Łodzi, następnie przeniesione do domu dziecka w Kaliszu. W styczniu 1944 r. zostały umieszczone w ośrodku Lebensbornu w Bad Polzin – Połczyn-Zdrój – na Pomorzu (fot. z zasobu IPN)

---

Dorrit Camil, przedstawicielka Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw Pomocy i Odbudowy (UNRRA), pozuje do zdjęcia z grupą dzieci polskich repatriowanych z Niemiec, 1945-1946 (fot. z zasobu IPN)

---

Bliżej nieznana dziewczynka – repatriantka z Niemiec – na rękach konwojenta amerykańskiego. Z tyłu po prawej stoi Dorrit Camil [?], przedstawicielka Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw Pomocy i Odbudowy (UNRRA), 1945-1946 (fot. z zasobu IPN)

Repatriacja i emigracja

Dzieci alianckie znajdujące się pod opieką niemiecką należało odnaleźć i odebrać. Problemem był brak dokumentacji dzieci, którą Niemcy pod koniec wojny niszczyli, a współpraca administracji niemieckiej była niewystarczająca. Po odnalezieniu dzieci alianckich lub prawdopodobnie alianckich UNRRA zawiadamiała przedstawicieli krajów, z których dane dzieci pochodziły. Przedstawiciele zainteresowanego państwa weryfikowali informacje dotyczące dziecka i wyrażali wolę repatriacji.

Dzieci alianckie znajdujące się pod opieką niemiecką należało odnaleźć i odebrać. Problemem był brak dokumentacji dzieci, którą Niemcy pod koniec wojny niszczyli, a współpraca administracji niemieckiej była niewystarczająca.

Po zaakceptowaniu przez wojskowe władze okupacyjne dziecko było odbierane z niemieckiej rodziny lub instytucji i przenoszone do ośrodka dziecięcego. Dzieci polskie stanowiły przynajmniej 60-70% dzieci odnalezionych w Niemczech.

Zasadniczy problem dotyczący dalszych losów dzieci przebywających w ośrodkach dla dipisów, szczególnie w odniesieniu do dzieci powyżej 16 roku życia, które mogły decydować o swoim losie, można sformułować następująco: repatriacja czy emigracja? Wielu nastolatków marzyło o emigracji do Ameryki. Dotyczyło to szczególnie tych dzieci, których rodzice nie żyli. Z drugiej strony przedstawiciele polskiego rządu czynili wysiłki, żeby przekonać starsze dzieci do powrotu do Polski.

Spośród dzieci, które przeszły przez Wioskę Dziecięcą IRO w Bad Aibling w ciągu trzech lat jej istnienia 165 dzieci zostało repatriowanych, a 895 dzieci osiedliło się za granicą. Pozostałe 1260 dzieci stanowiło przypadki opieki tymczasowej.

* * *

W Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej znajduje się zespół akt Pełnomocnika ds. Rewindykacji Dzieci, zawierający wiele dokumentów dotyczących dzieci wywiezionych do III Rzeszy i powojennej akcji ich odzyskiwania. Dokumenty dotyczące tej tematyki znajdują się również w innych zespołach.

Informacje o polskich dzieciach wywiezionych do III Rzeszy można odnaleźć w ogólnodostępnej, prowadzonej przez Archiwum IPN, bazie „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką 1939-1945” (www.straty.pl).

Osobom, które chciałyby poszerzyć swoją wiedzę na ten temat, warto polecić szczególnie książkę Romana Hrabara Janczarowie XX wieku.

Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN