12 października – rocznica bitwy pod Lenino rozegranej tego i następnego dnia w 1943 r. – na mocy dekretu prezydenta RP Bolesława Bieruta oraz prezesa Rady Ministrów Józefa Cyrankiewicza z 7 października 1950 r. został ustanowiony Dniem Wojska Polskiego. W tym terminie święto było obchodzone przez ponad 40 lat.
Wspomniany dekret mówi m.in. o wprowadzeniu święta 12 października „w uznaniu dla bohaterstwa ludowego Wojska Polskiego, które na szlaku bitewnym od Lenino poprzez Warszawę aż do Berlina zwycięsko walczyło z najeźdźcą hitlerowskim u boku sławnej Armii Radzieckiej i przyczyniło się do wyzwolenia Ojczyzny i jej odrodzenia”, a także
„dla uświęcenia braterstwa broni i wieczystej przyjaźni między Siłami Zbrojnymi Rzeczypospolitej Polskiej a bohaterską Armią Radziecką, ostoją pokoju i socjalizmu”.
Odznaka Kościuszkowska Lenino–Berlin 1943–1945, ustanowiona w 1946 r., przyznawana żołnierzom 1. Warszawskiej Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki (człon „Warszawska” dodano do jej nazwy w 1945 r.) podczas II wojny światowej biorącym udział w walkach na froncie wschodnim. Fot. z zasobu IPN
Żołnierze polscy i sowieccy podczas wspólnych ćwiczeń na poligonie – zdjęcie wraz z propagandowym podpisem dotyczącym polsko-sowieckiego braterstwa broni, umieszczone na planszy przygotowanej prawdopodobnie na wystawę MSW lub do publikacji wojskowych, b.d. Fot. z zasobu IPN
Pierwsza strona rozkazu płk. Edwarda Wejnera, dowódcy Nadwiślańskich Jednostek Wojskowych MSW, z okazji rocznicy bitwy pod Lenino. Autor odwołuje się do zasług ludowego WP, a także MO i SB – jako formacji, których członkowie „utrwalali owoce zwycięstwa, broniąc władzy ludowej, wznosząc z popiołów wojny ojczysty dom – Polskę socjalistyczną”. Warszawa, 12 października 1985 r. Z zasobu IPN
Narzędzie sowieckiej polityki
Polska 1. Dywizja Piechoty, formowana w ramach Armii Czerwonej w Sielcach pod Riazaniem, 160 km na południowy wschód od Moskwy, powstała w maju 1943 r., tuż po zerwaniu stosunków dyplomatycznych Związku Sowieckiego z Rzecząpospolitą Polską.
Po ewakuacji armii gen. Andersa w 1942 r. do Iranu w ZSRS pozostało jeszcze tysiące obywateli RP, głównie zesłańców. W zgłoszeniu się do polskiego – choćby tylko z nazwy – wojska upatrywali oni jedynej szansy na powrót do ojczyzny. Stalin skrzętnie wykorzystał te dążenia, wprzęgając Polaków w swoje plany polityczne i militarne. Osobiście nadał „dobrze brzmiącą” nazwę kolaboracyjnemu Związkowi Patriotów Polskich, pod którego auspicjami formalnie powstawała 1. DP.
W obozie szkoleniowym w Sielcach ochotnicy znajdowali liczne elementy polskiej symboliki narodowej, a jednocześnie byli poddawani nachalnej komunistycznej propagandzie. Z braku polskiej wyższej kadry oficerskiej – wymordowanej w Katyniu albo przyjętej uprzednio do armii Andersa – ich dowódcami zostali w dużej części oficerowie sowieccy.
Tak jak wobec Armii Krajowej propaganda komunistyczna podnosiła zarzut „stania z bronią u nogi” (co przyczyniło się do wytworzenia presji dotyczącej powstania w Warszawie) – tak armii Andersa zarzucała „zdradzieckie” opuszczenie ZSRS (w rzeczywistości uzgodnione ze Stalinem) oraz rzekome uchylanie się od walki z Niemcami. Przeciwieństwem tej postawy miał być 1. Korpus Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR, utworzony w sierpniu 1943 r. na bazie 1. DP.
Miało to jasne odbicie we współczesnej propagandzie. Znamienny jest enigmatyczny opis okoliczności, w jakich rzesze polskich obywateli znalazły się na terenie Kraju Rad w propagandowej ulotce „Lenino–Berlin (Szlak bojowy Wojska Polskiego)”:
„Największym skupiskiem polskiej emigracji [sic!] był Zw[iązek] Radziecki. Burza wojenna rzuciła różnymi drogami na rozłogi ZSRR miliony Polaków […]”.Padają w niej ponadto m.in. takie słowa:
„Polonia radziecka boleśnie odczuła hańbę armii Andersa i postanowiła tę hańbę krwią własną zmazać. Postanowiła stworzyć nową [polską] siłę zbrojną w ZSRR […]”.
Ulotka propagandowa pt. „Lenino–Berlin (Szlak bojowy Wojska Polskiego)”, dotycząca Armii Polskiej w ZSRR, przeciwstawionej armii gen. Andersa, b.d., s. 1-2. Z zasobu IPN
Ulotka propagandowa pt. „Lenino–Berlin (Szlak bojowy Wojska Polskiego)”, dotycząca Armii Polskiej w ZSRR, przeciwstawionej armii gen. Andersa, b.d., s. 3-4. Z zasobu IPN
Bitwa pod Lenino
W sierpniu 1943 r., po zwycięskiej bitwie na łuku kurskim, Sowieci przejęli inicjatywę na froncie wschodnim i mieli w ręku coraz silniejsze argumenty militarne w rozmowach z aliantami. Wówczas to zdecydowano o rzuceniu do walki żołnierzy 1. DP – nie licząc się z tym, że czas ich szkolenia wojskowego był stanowczo zbyt krótki.
Na dzień przysięgi żołnierskiej kościuszkowców (rota przysięgi zawierała m.in. zwrot dotyczący wierności Związkowi Sowieckiemu) wybrano rocznicę bitwy pod Grunwaldem – 15 lipca 1943 r., a na datę wyruszenia dywizji na front półtora miesiąca później – 1 września, rocznicę agresji niemieckiej na Polskę.
Przysięga 1. Dywizji Piechoty w Sielcach nad Oką (ZSRS). Na zdjęciu: poczet sztandarowy, w głębi na trybunie honorowej, od lewej – przewodnicząca ZPP Wanda Wasilewska, dowódca dywizji gen. Zygmunt Berling, kapelan ks. Wilhelm Kubsz oraz N.N. żołnierz (salutuje), nad nimi flagi USA, ZSRS i Wielkiej Brytanii. 15 lipca 1943 r. Fot. z zasobu IPN
Z powodu braku przygotowania bojowego 1. DP, nieskutecznego przygotowania artyleryjskiego ze strony „bratniej” Armii Czerwonej, a także znacznej przewagi Niemców, zwłaszcza jeśli chodzi o taktykę, uzbrojenie i lotnictwo, bitwa pod Lenino skończyła się dla Polaków całkowitą klęską. Na użytek opinii międzynarodowej liczył się jednak udział polskiego wojska w walkach u boku Armii Czerwonej, prowadzącej ofensywę na zachód. Stalin traktował to jako kartę przetargową podczas konferencji Wielkiej Trójki w Teheranie na przełomie listopada i grudnia 1943 r.
Dalszy przebieg organizacji ludowego Wojska Polskiego był następujący: w marcu 1944 r. 1. Korpus Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR przekształcono w Armię Polską w ZSRR, do której w lipcu tego roku dołączono Armię Ludową i nazwano jednostkę 1. Armią Wojska Polskiego. W ślad za tym w sierpniu 1944 r. utworzono 2. Armię WP. Obie armie WP przeszły razem z Armią Czerwoną szlak bojowy aż do Berlina, zdobytego w 1945 r.
* * *
Niechlubną kartę w powojennych dziejach WP stanowi jego aktywny udział w walce z podziemiem niepodległościowym i opozycją polityczną – w Polsce, a po utworzeniu Układu Warszawskiego w 1955 r. – także w innych krajach bloku wschodniego.
Festiwal Piosenki Żołnierskiej w Kołobrzegu – zdjęcie z podpisem nawiązującym do jubileuszy: „zwycięstwa nad faszyzmem” (1945) oraz powołania Układu Warszawskiego (1955), umieszczone na planszy przygotowanej prawdopodobnie na wystawę MSW lub do publikacji wojskowych, lipiec 1980 r. Fot. Ireneusz Sobieszczuk, z zasobu IPN
W roku 1992 jako Święto Wojska Polskiego przywrócono dzień 15 sierpnia, przedwojenne Święto Żołnierza, upamiętniające zwycięską Bitwę Warszawską 1920 r.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
