Aresztowana i zesłana na Sybir, zwolniona w grudniu 1955 r. wróciła do Polski i do zawodu nauczycielskiego.
Urodziła się 20 września 1902 r. w Krakowie w rodzinie nauczyciela Jakuba Filipka i Marii. Wkrótce Filipkowie przenieśli się do Brzeżan, a następnie do Przemyśla. Stanisława rozpoczęła naukę w szkole pierwszego stopnia w Brzeżanach, a kontynuowała ją w Przemyślu.
Wybuch wojny w 1914 r., a także śmierć ojca spowodowały, że rodzina musiała opuścić to miasto-twierdzę. Wyjechali tuż przed nadciągającą armią rosyjską i znaleźli się aż w Kunovicach na terenie obecnych Czech, skąd przeprowadzili się na Śląsk Cieszyński, do Bielska. Tam Stanisława ukończyła szkołę podstawową1.
W obronie Lwowa
Po zajęciu Galicji i ziem wschodnich przez wojska państw centralnych znów się przenieśli, tym razem do Lwowa, gdzie Stanisława wstąpiła do Seminarium Nauczycielskiego. W czasie obrony miasta w 1918 r., od początku walk prowadziła działalność wywiadowczą, przekazując informacje o miejscach stacjonowania oddziałów ukraińskich. W grudniu 1918 r. została członkinią Milicji Obywatelskiej Kobiet, przemianowanej następnie na Ochotniczą Legię Kobiet.
Miała zaledwie szesnaście lat, kiedy zaangażowała się czynnie w walkę zbrojną, pełniąc służbę wartowniczą, służąc jako kurierka i przewodniczka dla walczących oddziałów. Wyróżniła się, przeprowadzając pod ukraińskim ogniem oddziały polskie na nowe pozycje. Awansowała do stopnia kaprala i otrzymała Krzyż Obrony Lwowa, odznakę Orlęta oraz Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921. A była jedną z najmłodszych legionistek2.
Stanisława Smoter i Michał Warakomski „legalizują” podczas okupacji dokumenty ewakuacyjne dla polskiej ludności (fot. z zasobu AIPN)
Po zakończeniu działań zbrojnych we Lwowie podjęła sześciomiesięczną naukę w szkole podoficerskiej. Była to, jak podkreślała w życiorysach – męska szkoła, a zatem nie poznańska Centralna Szkoła Wojskowa Ochotniczej Legii Kobiet, lecz jedna ze szkół podoficerskich. Po ukończeniu nauki w połowie 1920 r. została mianowana plutonowym-instruktorem. Do połowy 1921 r. służyła dalej w Legii jako instruktor. Po rozwiązaniu tej formacji opuściła szeregi wojska i wróciła do życia cywilnego. Kontynuowała naukę w Seminarium Nauczycielskim, które ukończyła w 1921 z wyróżnieniem3.
Nauczycielka i działaczka społeczna
Pracę jako nauczycielka rozpoczęła w Kolnie koło Łomży. Wyszła za mąż za kierownika szkoły, Józefa Smotera. Małżonkowie przenieśli się do Rzeszy koło Wilna, gdzie Stanisława zdała zaocznie maturę gimnazjum humanistycznego i podjęła studia (prawdopodobnie filozofię) na Uniwersytecie Stefana Batorego, które ukończyła w 1930 r.
Następnie rozpoczęła pracę jako nauczycielka historii w elitarnym Seminarium Nauczycielskim Męskim im. Tomasza Zana przy ul. Ostrobramskiej 29 w Wilnie.
Udzielała się społecznie. Została wybrana na prezeskę oddziału Związku Legionistek Polskich w Wilnie – rekomendowała ją na to stanowisko założycielka OLK ppłk Aleksandra Zagórska. Pracowała także w Związku Młodzieży Wiejskiej, prowadząc biblioteki i organizując widowiska teatralne dla społeczności wiejskich. Została wybrana na skarbnika Zarządu Sekcji Okręgowej Szkolnictwa Średniego Związku Nauczycielstwa Polskiego w Wilnie4. Za pracę społeczną otrzymała Srebrny Krzyż Zasługi.
W konspiracji i sowieckim więzieniu
Po wybuchu II wojny światowej była współorganizatorką oddziałów Legii Kobiecej, czyli zapewne Przysposobienia Wojskowego Kobiet. Zgłosiło się blisko pięćset ochotniczek. Po przeszkoleniu, które odbyły na boisku na Pióromoncie róg ul. Kalwaryjskiej, zostały podzielone na pododdziały i wyznaczone do pełnienia różnych funkcji, w tym wartowniczych (np. przy budynku Inspektoratu Armii, Magazynach Wojskowych na Antokolu)5.
Po wejściu Sowietów została 6 września 1940 r. aresztowana za swoją działalność przedwojenną. Jednym z powodów było jej zdjęcie umieszczone w roczniku Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny6. Trzymana była w więzieniu na Łukiszkach i przechodziła trudne śledztwo. Podczas próby ewakuowania więźniów przez NKWD z Wilna, 24 czerwca 1941 r. została przez działających w podziemiu kolejarzy uwolniona z transportu.
Wyposażenie wileńskiej komórki „legalizacyjnej”, m.in. maszyna do pisania z rosyjską i litewską czcionką, 1945 r. (fot. z zasobu AIPN)
Zaangażowała się w pracę konspiracyjną opartą na kontaktach z legionistkami. Przyjęła pseudonim „Zośka”. Werbowała nowych członków konspiracji, zbierała broń i organizowała kursy. Jeden z nich – obsługi karabinu maszynowego – przeprowadził w jej mieszkaniu ppor. Edward Sobczyk. Trwał półtora miesiąca, a uczestniczyło w nim dwanaście osób.
Podczas kursu sanitarnego, który odbywał się m.in. w budynku Nocnej Pomocy Lekarskiej (Pogotowiu Ratunkowym) przy ul. Mickiewicza 277 (kurs prowadził dr Stanisław Chylicki), doszło do wsypy. W wyniku zeznań jednej z legionistek, Janiny Reuszówny, Smoter została aresztowana. W więzieniu widziała wywożonych na miejsce kaźni w Ponarach. Po kilku miesiącach niezwykle ciężkiego śledztwa została 30 listopada 1942 r. wypuszczona na wolność. Był to efekt jej twardej postawy oraz cofnięcia oskarżających zeznań przez Reuszównę8.
Po latach odnaleziono wyryty na ścianie celi wiersz Stanisławy:
Świt. Gwizdek na korytarzu
Znikają senne mary
Słać „łóżka”! Myj się! Gotuj!
Może dziś Ponary
Brzęk kluczy, wrzask strażniczki
„Pasiruoszti vajkszcziot”9 w pary
Mierz krokiem koła, koła
Których kres to Ponary
Różaniec dni się toczy
Tęsknocie nie ma miary
A każdy ranek mroczny
Tragiczny dzień Ponary
Aż kiedy z listy nocą
Zawezwą swe ofiary
W dal drogą bezpowrotną
Pomkniemy na Ponary
Spokojnie spojrzę w lufę
Pełna gorącej wiary
Że Polska zajaśnieje
Choć spłyną krwią Ponary10
Legalizacja, drukarnie, akcje bojowe
I znowu zaangażowała się w konspirację, pracując dla komórki legalizacji. Początkowo wyszukiwała dla niej nowe lokale, z czasem zaczęła także prowadzić kancelarię legalizacji. W jej mieszkaniu przy ul. Świronek 1 magazynowano część chemikaliów niezbędnych w pracy „Kuźni”, bo taką nazwę nadano tej komórce.
Posługiwała się w tym czasie dokumentami na nazwisko Olga Stawecka. Tak nazywała się jej koleżanka ze Związku Legionistek Polskich – ppor. Leopoldyna (zwana Olgą) Stawecka, działaczka niepodległościowa, sanitariuszka lecząca rannych legionistów i członkini Ochotniczej Ligi Kobiet, walczącej w 1920 r. m.in. o Wilno; pod koniec życia była zakonnicą. Ponieważ Stawecka zmarła w 1933 r., wykorzystanie jej danych nikogo nie narażało11. A było symboliczne.
Okupacyjny dowód tożsamości Olgi Staweckiej, 1943 r. (fot. z zasobu AIPN)
Smoter brała także udział w akcjach bojowych. Z grupą konspiratorów wykradała 20 października 1943 r. wyposażenie podziemnej drukarni z zajętego i pilnowanego przez Niemców lokalu przy ul. Kociej. 17 kwietnia 1944 r. uczestniczyła w akcji na niemieckie biuro administracyjne na ul. Ostrobramskiej. Jej zadaniem był transport zdobytej maszyny do pisania. Ważącą blisko 30 kg maszynę zawiniętą w papier „Zośka” przewiozła przez niemal całe miasto. Za tę akcję ppłk Aleksander Krzyżanowskie „Wilk” odznaczył ją Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami12.
Za pośrednictwem jednej ze swoich legionistek znalazła na Zwierzyńcu lokal dla drukarni, na rogu ulic Wiłkomierskiej i Lwowskiej. Nowy drukarz Stanisław Korwek wykopał pod lokalem pomieszczenie, a stolarze Danielewscy oszalowali je i wykonali skryte wejście.
Pracownicy wileńskiej komórki legalizacyjnej; drugi od lewej Roman Pleskaczewski, drugi od prawej Romuald Warakomski, 1945 r. (fot. z zasobu AIPN)
Zesłanie i powrót
30 czerwca 1945 r. została aresztowana przez NKWD. Po przesłuchaniach na ul. Ofiarnej trafiła następnie do więzienia na Łukiszkach. Skazana na zesłanie, przebywała najpierw w rejonie Uchty (obóz Kniaź-Pagost rejon Komi, obóz Rakpas w Merju i Łużnej). Przeszła tam zawał serca i została po nim skierowana do pracy w szpitalu. Następnie wysłana do Krasnojarska wykonywała tam prace rzemieślnicze, roboty ziemne, pracowała jako woźnica, stawiała kominy fabryczne…
1 grudnia 1955 r. została zwolniona i wróciła do Polski. Zamieszkała w Gdańsku, pracowała m.in. w szkole podstawowej, a potem w Zasadniczej Szkole Zegarmistrzowskiej Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy na ul. Sterniczej 2 w Gdańsku-Brzeźnie i od 1965 r. w Technikum Budowy Okrętów w Gdańsku. Na emeryturę przeszła w 1968 r. i wyprowadziła się do Krakowa. Zamieszkała przy ul. Bosaków 5/11.
Zmarła 9 października 1990 r. Została pochowana na cmentarzu Rakowickim w Krakowie.
Tekst pochodzi z numeru 12/2023 „Biuletynu IPN”
1 Życiorys Stanisławy Smoter z 19.08.1981, IPN Bi 559/10, k.18–19; Protokół przesłuchania Stanisławy Smoter z 14 maja 1941 roku, Sprawa Stanisławy Smoter, k.16.
2 Dyplom z 19 III 1919 r. dla kpr. Stanisławy Filipkówny sygnowany przez gen. Tadeusza Rozwadowskiego, Sprawa Stanisławy Smoter, k.34.
3 Życiorys Stanisławy Smoter z 19.08.1981, IPN Bi 559/10, k.18–19; M. Nowak-Kreyer, Leguni w spódnicach, „Polska Zbrojna” 2020 nr 3.
4 Sprawozdanie z pierwszego Organizacyjnego Zjazdu Sekcji Okręgowej Szkolnictwa Średniego Związku Nauczycielstwa Polskiego w Wilnie, „Ogniwo” 1933 nr 6, s.151.
5 Życiorys Stanisławy Smoter z 8 II 1982, Zbiór Stanisława Korwka, sygn. IPN Bi 559/10, k.14–17.
6 Rocznik Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny Województwa Wileńskiego, t.1, Wilno 1934, s.107; Postanowienie o aresztowaniu z 6 września 1940 roku, Sprawa Stanisławy Smoter, k.2.
7 Księga adresowa Wilna z 1939 roku, s.101.
8 S. Smoter, Moja droga kombatancka, IPN Kr 1/2065, k.17–19.
9 Pasiruošti vaikščiot – lit. Przygotować się do wyjścia.
10 H. Pasierbska, Ponary. Wileńska Golgota, Sopot 1993, s.46.
11 https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/leopoldyna-julia-stawecka; https://bochnia.naszemiasto.pl/dzielna-olga-stawecka-z-bochni-przelewala-krew-za-ojczyzne/ar/c13-4950448; https://xpawilon.muzn.pl/pl/palac/olga-leopoldyna-stawecka.
12 Życiorys Stanisławy Smoter z 19.08.1981, IPN Bi 559/10, k.18–19; Dekret odznaczeniowy z 11 listopada 1944, Sprawa nr 5200 Pleskaczewskiego Romana Zdzisława, BU/2553/270, k.23.
