1. Pułk Kawalerii KOP sformowano w marcu 1939 r., początkowo jako ćwiczebny Pułk Kawalerii KOP, podporządkowując go gen. dyw. Juliuszowi Rómmlowi (Armia „Łódź”).
1. Pułk Kawalerii KOP
Pułk powstał na bazie ośmiu szwadronów, które do 1939 r. broniły wschodniej granicy II Rzeczpospolitej. Wskutek tajnej mobilizacji 26 marca 1939 r. szwadrony KOP: „Druja”, „Łużki”, „Podświle”, „Budsław”, „Hancewicze”, „Rokitno”, „Żurno” i „Mizocz” przewieziono na stację kolejową Rusiec, na północny wschód od Wielunia.
Tu zostały rozlokowane jako „Zgrupowanie Kawalerii KOP »Feliks«” pod dowództwem ppłk. kawalerii Feliksa Kopcia. Po otrzymaniu w kwietniu i maju 1939 r. uzupełnień w ludziach i sprzęcie oddział został przeorganizowany w 1. Pułk Kawalerii KOP.
Ppłk Feliks Kopeć, dowódca 1. Pułku Kawalerii KOP, b.d. Na zdjęciu w stopniu majora (fot. domena publiczna)
Rtm. Adam Bartosiewicz, dowódca 4. szwadronu „Rokitno” 1. Pułku Kawalerii KOP, b.d. Na zdjęciu w stopniu porucznika (fot. domena publiczna)
Miejscem jego stacjonowania były Rusiec i Wieluń, a poszczególne szwadrony kwaterowały w pobliskich miejscowościach. W początkach kampanii wrześniowej pułk posiadał pełną obsadę etatową, czyli 37 oficerów, 88 podoficerów, 672 szeregowych. Był jednostką dobrze uzbrojoną, miał na swoim uzbrojeniu m.in. 12 działek ppanc., 12 ckm, 15 rkm1.
Pierwsze walki
21 sierpnia 1939 r. pułk został przesunięty pod samą granicę. Zgodnie z decyzją dowództwa Armii „Łódź” znalazł się na przedpolu 10. Dywizji Piechoty, rozwiniętej w rejonie Sieradza z oddziałami wysuniętymi w Ostrzeszowie, Kępnie i Wieruszowie. Pułk miał prowadzić działania rozpoznawcze i opóźniające niemiecką inwazję na odcinku Gola – Bolesławiec – Piaski.
Od 1 do 4 września 1939 r. pułk toczył ciężkie walki z niemieckimi oddziałami w rejonie Wielunia (nad Wartą) i Bolesławca (nad Prosną), opóźniając wkroczenie wojsk niemieckich w głąb Polski i ponosząc pierwsze straty.
Bitwa była krwawa i zacięta, kilkukrotnie dochodziło do walki wręcz. Kawalerzyści atakowali w szyku pieszym z bagnetami nałożonymi na karabiny, szli w ciemności, bez wsparcia artylerii.
Już w dniach 30-31 sierpnia 1939 r. 4. szwadron 1. Pułku Kawalerii KOP z dwoma ckm-ami i 1 działkiem ppanc. obsadził miejscowość Piaski pod Bolesławcem. 1 września 1939 r., od godzin porannych, kawalerzyści skutecznie opóźniali postępy wojsk niemieckich, zadając im straty (ok. 40 zabitych żołnierzy niemieckich, zniszczone dwa samochody ciężarowe i dwa samochody pancerne). Po stronie 4. szwadronu ranny został 1 żołnierz. W godzinach popołudniowych Niemcy zaprzestali ataku na ten odcinek, próbując przerwać linię obrony na innych odcinkach i obchodzili skrzydła pułku.
4 września 1939 r. o godz. 20.30 dowódca Armii „Łódź” nakazał pułkownikowi Jerzemu Grobickiemu, nowemu dowódcy Kresowej Brygady Kawalerii, przyjąć w jej skład 1. Pułk Kawalerii KOP.
Nocą, 4 września, oddziały niemieckiej 17. Dywizji Piechoty sforsowały rzekę Wartę na wprost miejscowości Beleń. Około północy 1. Pułk Kawalerii KOP został postawiony w stan alarmowy i skierowany do likwidacji niemieckiego przyczółka.
Kawalerzyści dotarli w rejon wsi Zmyślona oraz gajówki w rejonie m. Piaski, gdzie w lesie pozostawili konie i tabory, po czym uderzyli w kierunku na Beleń. Natarcie prowadził mjr Błasiński. Bitwa była krwawa i zacięta, kilkukrotnie dochodziło do walki wręcz. Kawalerzyści atakowali w szyku pieszym z bagnetami nałożonymi na karabiny, szli w ciemności, bez wsparcia artylerii. Atak załamał się w ogniu broni maszynowej i artylerii przeciwnika. Zakończył się poważnymi stratami dla pułku.
Po reorganizacji 1. Pułk Kawalerii KOP, wraz z 10. DP i Kresową Brygadą Kawalerii, otrzymał rozkaz wycofania się w kierunku Warszawy. Na miejsce dotarli 9 września 1939 r.
Gen. Juliusz Rómmel, dowódca Armii „Łódź”, b.d. (fot. z zasobu AIPN)
Pułk walczył na przedpolach stolicy w rejonie Otwocka i Góry Kalwarii (10-13 września 1939 r.), następnie wycofał się do Garwolina. Potem przez Stoczek i Łuków dotarł do Zamościa. Wraz z resztkami Kresowej Brygady Kawalerii toczył walki w okolicy Suchowoli i Krasnobrodu (23-24 września 1939 r.). 28 września 1939 r., wobec niemożności przebicia się na Węgry, został rozwiązany.
Żołnierze 1. Pułku Kawalerii KOP wzorowo wykonali zadanie osłony mobilizacyjnej na powierzonym im odcinku. Gen. Juliusz Rómmel, dowódca Armii „Łódź” i „Warszawa”, w rozkazie pochwalnym z 13 września 1939 r. nadał Order Virtuti Militari IV klasy dowódcy pułku – ppłk. Feliksowi Kopciowi i przyznał 10 krzyży Virtuti Militari do dyspozycji dowódcy pułku, celem odznaczenia najdzielniejszych jego żołnierzy.
Pomnik ku czci żołnierzy 4. szwadronu „Rokitno” 1. Pułku Kawalerii KOP, walczących we wrześniu 1939 we wsi Piaski, odsłonięty 15 sierpnia 2021 r. (fot. IPN)
* * *
15 sierpnia 2021 r., w święto Wojska Polskiego, w miejscowości Piaski (gm. Bolesławiec, pow. wieruszowski) pracownicy Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Łodzi wzięli udział w uroczystości odsłonięcia pomnika ku czci żołnierzy Wojska Polskiego, walczących w tym rejonie we wrześniu 1939 r.
Pomnik jest wyrazem hołdu dla żołnierzy 4. szwadronu „Rokitno” 1. Pułku Kawalerii KOP, którzy w początkach II wojny światowej, „w rejonie wsi Piaski stoczyli walki z oddziałami niemieckimi”.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
1 Zob. N. Klatka, „Wieluński wrzesień 1939”, Wieluń‒Gdynia 2006.
