Jedna z większych egzekucji miała miejsce w dniach 20-21 czerwca 1940 roku w ramach przeprowadzonej w Generalnym Gubernatorstwie tzw. Nadzwyczajnej Akcji Pacyfikacyjnej (Außerordentliche Befriedungsaktion, AB), której głównym celem było wyeliminowanie polskiej inteligencji.
Przyśpieszona likwidacja
30 maja 1940 roku generalny gubernator Hans Frank na spotkaniu z niemieckim aparatem policyjnym mówił o „przyśpieszonej likwidacji… buntowniczych polityków głoszących opór i innych osobników politycznie podejrzanych”.
Ofiarami czerwcowej egzekucji byli przedstawiciele polskiej inteligencji, reprezentujący różne środowiska polityczne, społeczne oraz kulturalne, m.in. Maciej Rataj – marszałek Sejmu II RP, Mieczysław Niedziałkowski – działacz Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), Jan Pohoski – wiceprezydent Warszawy w latach 1934-1939.
Widok ogólny na teren ekshumacji prowadzonych w 1946 r. (fot. Dąbrowiecki, z zasobu IPN)
Dokumenty znalezione przy zwłokach Macieja Rataja, przedwojennego marszałka Sejmu (fot. Karol Szczeciński, z zasobi AIPN)
Tymczasowy grób Mieczysława Niedziałkowskiego, przedwojennego działacza PPS, członka Rady Politycznej Służby Zwycięstwu Polski (fot. Karol Szczeciński, z zasobi AIPN)
Osadzeni zostali przewiezieni na miejsce kaźni z więzienia Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa Dystryktu Warszawskiego przy ul. Dzielnej 24/26.
Wśród ofiar był również Janusz Kusociński – sportowiec, złoty medalista w biegu na 10 km na igrzyskach olimpijskich w Los Angeles w 1932 r. W czasie okupacji działał pod pseudonimem „Prawdzic” w konspiracyjnej organizacji wojskowej „Wilki”. W marcu 1940 r. został aresztowany i poddany brutalnemu śledztwu w siedzibie Gestapo przy al. Szucha. Rankiem, 21 czerwca 1940 roku, został przewieziony na Pawiak i dołączony do transportu zmierzającego do Palmir.
Śmierć ponieśli również inni sportowcy: Feliks Grzegorz Żuber, lekkoatleta, oraz Tomasz Stankiewicz, kolarz (w 1924 roku w Paryżu zdobył razem z Józefem Lange, Janem Łazarskim, Franciszkiem Szymczykiem srebrny medal na dystansie 4000 metrów na dochodzenie).
Dokumenty znalezione przy zwłokach Mieczysława Niedziałkowskiego, przedwojennego działacza PPS (fot. Karol Szczeciński, z zasobi AIPN)
Widok ogólny cmentarza ofiar zamordowanych przez Niemców w Palmirach koło Warszawy (fot. z zasobi AIPN)
Ślady kul na drzewie. Palmiry k. Warszawy, 1946 r. (fot. z zasobi AIPN)
Drewniany krzyż ustawiony na miejscu egzekucji. Palmiry k. Warszawy, 1946 r. (fot. z zasobi AIPN)
Przed wywózką na miejsce kaźni więźniom oddawano depozyty oraz wydawano chleb na drogę, co miało ich utwierdzać w przekonaniu, że zostaną przetransportowani do obozu koncentracyjnego.
Na skutek egzekucji przeprowadzonych w dniach 20-21 czerwca 1940 r. zginęło 368 (inne źródła podają liczbę 358) więźniów. Wśród nich były 82 kobiety, m.in.: Jadwiga Fuks – malarka, Helena Łopuszańska – aktorka, Helena Jaroszewicz – posłanka w Sejm oraz senator II Rzeczypospolitej, Janina Skalska – działaczka społeczna, udzielająca się w Polskiej Macierzy Szkolnej oraz Towarzystwie Gimnastycznym Sokół.
Skala mordów
W lipcu 1940 roku Hans Frank odwołał Akcję AB, jednak egzekucje w palmirskich lasach odbywały się przez cały okres okupacji.
Ich tragiczny bilans odkryły dopiero ekshumacje przeprowadzane od listopada 1945 r. przez Wydział Grobownictwa Polskiego Czerwonego Krzyża.
W czasie kilkumiesięcznych prac, zakończonych w czerwcu 1946 roku, wydobyto 1720 ciał, lecz zidentyfikowano jedynie 400 ofiar, w tym m.in. zwłoki Mieczysława Niedziałkowskiego oraz Macieja Rataja.
Ankiety Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce dotyczące egzekucji w Palmirach w dniach 20-21 czerwca 1940 r. (z zasobi AIPN)
Ankiety Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce dotyczące egzekucji w Palmirach w dniach 20-21 czerwca 1940 r. (z zasobi AIPN)
Ankiety Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce dotyczące egzekucji w Palmirach w dniach 20-21 czerwca 1940 r. (z zasobi AIPN)
Ankiety Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce dotyczące egzekucji w Palmirach w dniach 20-21 czerwca 1940 r. (z zasobi AIPN)
* * *
Ofiary masowych egzekucji przeprowadzonych przez Niemców w czasie II wojny światowej na terenie Puszczy Kampinoskiej upamiętnia powstałe w 1973 roku Muzeum Walk i Męczeństwa w Palmirach (od 2010 roku funkcjonujące jako Muzeum-Miejsce Pamięci Palmiry).
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
