„Jest jedna droga, którą serce zna
I nocą po niej błądzi, i za dnia”.
Piosenkę tę, zatytułowaną „Jest jedna droga”, śpiewała Irena Bogdańska (późniejsza żona gen. Władysława Andersa) w pierwszym polskim powojennym filmie fabularnym pt. „Wielka droga” z 1946 r. Film opowiadał o dramatycznych losach Polaków deportowanych w głąb Związku Sowieckiego, którzy następnie wraz z tworzącą się słynną Armią Andersa opuścili „nieludzką ziemię”.
Związki małżeńskie wśród uchodźców
W książce Mariusza Solarza pt. „Działalność duszpasterska wśród ludności ewakuowanej w ZSRS (1942-1958)”, autor wymienia liczbę zawieranych małżeństw w poszczególnych ośrodkach uchodźczych. Dla przykładu podaje m.in., iż w polskim osiedlu w Masindi (Uganda) do stycznia 1944 r. udzielono trzech sakramentów małżeństwa. Podobnie statystyka wyglądała w Kidugali (ob. Tanzania), zaś w Forcie Jameson (ob. Zambia) odbyło się sześć ślubów.
Warto przy tym nadmienić, że w zasobie Archiwum IPN znajdują się wykazy parafialne polskiego osiedla w Afryce, w Tengeru, przekazane przez p. Iwonę Śliwowską. W jednym z nich odnotowano, iż w latach 1943-1947 zawartych zostało 47 małżeństw.
W publikacji Mariusza Solarza zawarto również analogiczne dane dotyczące Polaków skierowanych do osiedla Santa Rosa w Meksyku. Wedle szacunków w 1943 r. w związek małżeński wstąpiły 4 pary, w 1944 r. – 15 par, w 1945 r. – 7 par, w 1946 r. – 10. W 1947 r. odbył się tam jeden ślub. Odnotowano również 9 przypadków zawarcia małżeństw mieszanych pomiędzy Polkami a Meksykanami.
Wpisy z życzeniami z okazji ślubu Janiny Rymar z hm. Bronisławem Pancewiczem w Osiedlu Polskim w Valivade, 17 VII 1945 r. Dokument pochodzi z kolekcji przekazanej do zasobu Archiwum IPN przez Koło Polaków z Indii 1942-1948 (z zasobu IPN)
Artykuł prasowy dotyczący losów Wandy Nowickej i Vasanta Kashikara z 26 VIII 2007 r. Dokument pochodzi z kolekcji przekazanej do zasobu Archiwum IPN przez Koło Polaków z Indii 1942-1948
Metryka zawarcia związku małżeńskiego pomiędzy Ireną Czerniszewicz a Edwardem Ćwiklewskim, wystawiona przez Katolickie Duszpasterstwo Polskie w Libanie, 5 VII 1946 r. Dokument pochodzi z kolekcji przekazanej do zasobu Archiwum IPN przez p. Jerzego Edwarda Ćwiklewskiego (z zasobu IPN)
Wśród Polaków z Valivade
W przypadku Polaków skierowanych na teren Indii, w obozie tranzytowym w Karaczi, w latach 1942-1945, związek małżeński zawarło 10 par. Dla porównania w największym polskim ośrodku uchodźczym na Półwyspie Indyjskim, Osiedlu Polskim w Valivade, w latach 1943-1948, udzielono 64 ślubów.
Co ciekawe, nie brakowało tzw. ślubów na odległość, które były zawierane pomiędzy Polkami a żołnierzami Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, po uprzednio prowadzonej korespondencyjnej znajomości.
Wielkim wydarzeniem, szczególnie w kręgu Hufca Valivade, był ślub hm. Bronisława Pancewicza (ps. „Samotny Wilk”) z Janiną Rymar. Instruktor harcerski poznał przyszłą małżonkę, gdy przyjechał do Indii w maju 1944 r. w charakterze wizytatora wychowania harcerskiego. Rok później, 17 lipca 1945 r., odbyło się ich wesele, a w jednej z kronik harcerskich przekazanych przez Koło Polaków z Indii 1942-1948, zachowały się fotografie i wpisy z życzeniami dla nowożeńców.
W Indiach zawierane były także małżeństwa mieszane – Polek z Hindusami. Jednym z nich było małżeństwo Wandy Nowickiej z Vasantem Kashikarem. Młodzi poznali się w Osiedlu w Valivade, gdy Vasant wraz z grupą studentów zwiedzał miejscowy szpital. Zaprzyjaźnili się i gdy rozeszły się wieści o rychłej likwidacji ośrodka, postanowili się pobrać. Przeciwne temu były władze osiedla i rodzina Vasanta, który pochodził z wysokiej kasty braminów.
Wanda wraz koleżanką, pod pretekstem wycieczki rowerowej, opuściła Valivade, przebrała się w sari i 4 października 1946 r. poślubiła ukochanego. Gdy powróciła do osiedla, już jako Malti Kashikar, władze wyraziły zgodę, aby opuściła Zakład Wychowawczy im. gen. Władysława Sikorskiego. Została w Indiach i do samej śmierci w 2014 r. utrzymywała kontakt z członkami Koła Polaków z Indii 1942-1948, witając ich również podczas wizyt na subkontynencie indyjskim.
Ślub w Libanie
Materiały archiwalne zgromadzone w Archiwum IPN w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci pochodzą z wielu zakątków świata. Odczytać w nich można niesamowite losy ludzkie, tworzące mniejsze lub większe historie. Jedna z nich nadesłana została w 2019 r. z Kanady przez p. Jerzego Edwarda Ćwiklewskiego.
Na pozyskany wówczas zespół składają się głównie dokumenty osobiste i materiały związane ze służbą wojskową jego ojca Edwarda, a także fotografie wykonane – w większości – podczas II wojny światowej i w okresie powojennym. Znaczna ich część związana jest z pobytem Ireny i Edwarda Ćwiklewskich na Bliskim Wschodzie i w Wielkiej Brytanii. Jednym z dokumentów, który tematycznie wpisuje się w podjęty dziś wątek, jest akt zawarcia związku małżeńskiego, sporządzony w 1946 r.
Edward Ćwiklewski służył w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. W szeregach 15. Pułku Ułanów Poznańskich brał udział w bitwie o Monte Cassino. Po zakończeniu II wojny światowej stacjonował na Bliskim Wschodzie, gdzie w 1946 r. w Zouk-Mikael (Liban) poślubił poznaną kilka lat wcześniej Irenę Czerniszewicz, która, po ewakuacji z Armią Andersa, przebywała w Isfahanie.
Janina Rymar i hm. Bronisław Pancewicz w dniu zaślubin w Osiedlu Polskim w Valivade, 17 VII 1945 r. Zdjęcie pochodzi z kolekcji przekazanej do zasobu Archiwum IPN przez Koło Polaków z Indii 1942-1948 (fot. z zasobu IPN)
Zaślubiny Janiny Rymar z hm. Bronisławem Pancewiczem w Osiedlu Polskim w Valivade, 17 VII 1945 r. Zdjęcie pochodzi z kolekcji przekazanej do zasobu Archiwum IPN przez Koło Polaków z Indii 1942-1948 (fot. z zasobu IPN)
Irena i Edward Ćwiklewscy na Bliskim Wschodzie po zakończeniu II wojny światowej, b.d. Fotografia pochodzi z kolekcji przekazanej do zasobu Archiwum IPN przez p. Jerzego Edwarda Ćwiklewskiego (fot. z zasobu IPN)
* * *
Puentując dzisiejszy temat warto przywołać słowa sprzed 80 lat. W 1944 r., w odpowiedzi na odezwę ministra Henryka Strasburgera i gen. Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza, nawołującą ludność cywilną do wsparcia żołnierzy 2. Korpusu Polskiego walczących we Włoszech, mjr Ludwik Naimski, kierownik Referatu Kulturalno-Oświatowego w Osiedlu Polskim w Valivade, stwierdził podczas zebrania, że tam gdzie w grę wchodzi uczucie, nie ilością rupii mierzy się jego wielkość, ale sercem i sposobem, w jaki jest okazywane.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
