Pierwszym naczelnikiem Szarych Szeregów był Florian Marciniak ps. „Nowak”. Funkcję tę pełnił do 6 maja 1943 r., kiedy został aresztowany przez Gestapo. Jego następcą został Stanisław Broniewski ps. „Orsza”, dowodzący Szarymi Szeregami do 3 października 1944 r., ostatnim naczelnikiem był wspomniany Leon Marszałek.
„Dziś – jutro – pojutrze”
Schemat organizacyjny harcerstwa w okresie wojny funkcjonował w oparciu o nazwy konspiracyjne: Główna Kwatera była określana jako „Pasieka”, chorągwie jako „Ule”, hufce – „Roje”, drużyny – „Rodziny”, natomiast zastępy nazywano „Pszczołami”.
Członkowie Szarych Szeregów, składając w okresie okupacji przysięgę na podstawie przedwojennego Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego, do słów roty w trakcie ślubowania dodawali słowa:
„Ślubuję na Twoje ręce pełnić służbę w Szarych Szeregach, tajemnic organizacyjnych dochować, do rozkazów służbowych się stosować, nie cofnąć się przed ofiarą życia”.
Walka Szarych Szeregów z okupantem w okresie wojny przybierała różne formy, a dewizą organizacji było hasło „Dziś – jutro – pojutrze”, co oznaczało: „dziś” – opór przeciwko Niemcom i przygotowanie do powstania, „jutro” – otwartą walkę zbrojną z okupantem, a „pojutrze” – pracę dla wolnej Polski.
Nie cofnąć się przed ofiarą życia
Z uwagi na wiek harcerzy podzielono na następujące grupy: Grupy Szturmowe (powyżej 18 lat), Szkoły Bojowe (15-17 lat), Zawiszacy (12-14 lat). Każda z grup wiekowych Szarych Szeregów wykonywała określone zadania.
Z tej grupy, 1 września 1943 roku, wyodrębniono batalion „Zośka”, złożony z trzech kompanii szturmowych.
Grupy Szturmowe (przyporządkowane w późniejszym okresie Kierownictwu Dywersji KG AK) prowadziły zadania dywersyjno-sabotażowe. Pierwszą akcję przeprowadziły w noc sylwestrową z 31 grudnia 1942 na 1 stycznia 1943 r., wysadzając tory pod Kraśnikiem w ramach akcji krypt. „Wieniec II”. Ponadto Grupy Szturmowe przeprowadzały akcje odbicia więźniów (m.in. akcję pod Arsenałem, podczas której 26 marca 1943 r. odbito 25 osadzonych przewożonych z al. Szucha na Pawiak, w tym Jana Bytnara ps. „Rudy”) oraz zamachy na funkcjonariuszy niemieckich, np. na Franza Kutscherę, dowódcę SS i policji na dystrykt warszawski (1 lutego 1944 r.).
Z tej grupy, 1 września 1943 roku, wyodrębniono batalion „Zośka”, złożony z trzech kompanii szturmowych. Z jednej z nich jesienią 1943 r. utworzono oddział dywersji bojowej „Agat”, przekształcony następnie na „Pegaz”, a w czerwcu 1944 r. zmieniony na batalion „Parasol”. Oba walczyły w czasie Powstania Warszawskiego.
Członek Szarych Szeregów Zygmunt Adam Ludwiczak ps. „Mundek” rozstrzelany 26 czerwca 1944 r. przez niemiecką żandarmerię polową przy drodze pod Kawęczynem (fot. z zasobu IPN)
Członek Szarych Szeregów Zygmunt Adam Ludwiczak ps. „Mundek” rozstrzelany 26 czerwca 1944 r. przez niemiecką żandarmerię polową przy drodze pod Kawęczynem (fot. z zasobu IPN)
Jan Bytnar ps. „Rudy”. Zdjęcie pochodzi z kolekcji fotografii stanowiącej prawdopodobnie część archiwum batalionu „Zośka” zarekwirowanego przez UB podczas aresztowania Jana Rodowicza „Anody” 24 grudnia 1948 r. (fot. z zasobu IPN)
Notatki z akcji (Andrzeja Długiego) dot. akcji w Sieczychach 20/21 sierpnia 1943 r. dowodzonej przez Andrzeja Ramockiego ps. „Morro”. Dokument pochodzący z Depozytu Jerzego Zalewskiego: wspomnienia i relacje byłych członków batalionu „Zośka” (z zasobu IPN)
Notatki z akcji (Andrzeja Długiego) dot. akcji w Sieczychach 20/21 sierpnia 1943 r. dowodzonej przez Andrzeja Ramockiego ps. „Morro”. Dokument pochodzący z Depozytu Jerzego Zalewskiego: wspomnienia i relacje byłych członków batalionu „Zośka” (z zasobu IPN)
Fragment wspomnień Andrzeja Jana Góreckiego dotyczący akcji w Celestynowie. Dokument pochodzący z Depozytu Jerzego Zalewskiego: wspomnienia i relacje byłych członków batalionu „Zośka” (z zasobu IPN)
Notatka z 29 marca 1943 r. dot. akcji pod Arsenałem. Dokument pochodzący z Depozytu Jerzego Zalewskiego: wspomnienia i relacje byłych członków batalionu „Zośka” (z zasobu IPN)
Innymi większymi operacjami bojowymi były: uwolnienie w dniach 19-20 maja 1943 r. 49 więźniów pod Celestynowem oraz likwidacja strażnic granicznych, tzw. akcja „Taśma”, przeprowadzona 20-21 sierpnia 1943 r. pod Sieczychami, którą dowodził Andrzej Romocki ps. „Morro”.
Szacuje się, że Szare Szeregi skupiały ponad 15 tysięcy członków.
Do zadań Szkół Bojowych należał mały sabotaż tj. m.in. ściąganie hitlerowskich flag z budynków, malowanie na murach znaku Polski Walczącej (jedna ze słynnych kotwic została umieszczona przez „Rudego” na pomniku Lotnika wówczas znajdującym się na placu Unii Lubelskiej) czy napisów ośmieszających okupanta.
„Zawiszaków” natomiast szkolono w zakresie łączności i ratownictwa. Odegrali oni istotną rolę w czasie Powstania Warszawskiego, przenosząc, w ramach Harcerskiej Poczty Polowej, listy dla ludności cywilnej Warszawy.
* * *
Szacuje się, że Szare Szeregi skupiały ponad 15 tysięcy członków. Współpracowały z Delegaturą Rządu na Kraj oraz Komendą Główną Armii Krajowej. W strukturach funkcjonowała również Organizacja Harcerek – od 1940 r. jako „Związek Koniczyn”, a od 1943 r. jako „Bądź Gotów”.
Działalność Szarych Szeregów, a przede wszystkim losy ich członków: Jana Bytnara, Aleksego Dawidowskiego i Tadeusza Zawadzkiego zostały przedstawione w książce Aleksandra Kamińskiego pt. „Kamienie na szaniec”, której pierwsze, konspiracyjne, wydanie ukazało się w już w sierpniu 1943 r.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
