15 stycznia 1921 r. (w źródłach można też spotkać rok 1922) w Warszawie urodziła się Irena Bukowska z d. Chełmicka. Była córką Antoniego Chełmickiego (1882–1953) i Marii Karoliny z d. Gill (1885–1969). Miała trzy siostry. Najstarsza, Bożena, urodziła się w 1914 r.
W czasie wojny Irena szybko włączyła się w działalność niepodległościową. Początkowo byłą harcerką w drużynie im. S. Żółkiewskiego, a następnie została członkiem ZWZ-AK.
Podczas II wojny światowej była członkiem Armii Krajowej. Poległa w powstaniu warszawskim we wrześniu 1944 r. Drugim dzieckiem Antoniego i Marii była Hanna Róża (1918–1963), a czwartym, najmłodszym – Kalina (1922–2001).
W okresie międzywojennym rodzina często się przeprowadzała, co było związane ze zmianami pracy ojca, by w latach trzydziestych osiąść w Wilnie. Irena uczęszczała tam do III Państwowego Liceum i Gimnazjum im. Adama Jerzego Czartoryskiego.
Działalność konspiracyjna
W 1939 r. Wilno zostało przekazane Litwinom, którzy zapowiedzieli szeroką „reorganizację” szkolnictwa i rozpoczęli usuwanie polskiej kadry pedagogicznej. W związku z tymi represjami uczniowie zorganizowali strajk szkolny, w którym wzięła udział także Irena. Po jego zakończeniu rozpoczęła ona naukę na tajnych kompletach, na których wiosną 1940 r. zdała egzamin dojrzałości. Trudne warunki materialne wymusiły na Irenie przerwanie nauki i podjęcie pracy fizycznej, m.in. zajmowała się odszlamianiem stawów.
W styczniu 1946 r. Irena i Edmund wzięli ślub w kościele pw. św. Michała Archanioła w Warszawie. Nie dopełnili natomiast obowiązku zawarcia związku małżeńskiego w urzędzie, przez co później – podczas procesu – Irenie zarzucano m.in. bezprawne posługiwanie się nazwiskiem Bukowska.
W czasie wojny Irena szybko włączyła się w działalność niepodległościową. Początkowo byłą harcerką w drużynie im. S. Żółkiewskiego, a następnie została członkiem ZWZ-AK. Przysięgę składała na ręce Zofii Dąb-Biernackiej „Jagienki” – potem szefa łączności konspiracyjnej w Oddziale V Sztabu Komendy Okręgu AK Wilno. Dokumenty przekazywała m.in. kurierowi Oddziału V Edmundowi Bukowskiemu ps. „Antoni Sadowski”, „Zbyszek”, późniejszemu mężowi.
Latem 1944 r. Edmund z powodu dekonspiracji otrzymał rozkaz przeniesienia się do Warszawy, do której wyjechał wraz z Ireną. W stolicy udało im się utworzyć sieć punktów kontaktowych Okręgu Wileńskiego AK. Edmund został głównym łącznikiem komendanta okręgu ppłk. Antoniego Olechnowicza „Pohoreckiego”. Był współorganizatorem i szefem siatki wywiadowczej Ośrodka Mobilizacyjnego Wileńskiej AK pod krypt. „Krzysztof”. Nawiązał łączność ze Sztabem Naczelnego Wodza. Wielokrotnie wyjeżdżał za granicę: do Niemiec czy Włoch. Zajmował się także wyrabianiem fałszywych dokumentów na potrzeby konspiracji. W ich mieszkaniu znajdowały się skrytki na konspiracyjne materiały. Irena została jego łączniczką, przyjmowała również kurierów z Wileńszczyzny.
Powojenny los
W styczniu 1946 r. Irena i Edmund wzięli ślub w kościele pw. św. Michała Archanioła przy ul. Puławskiej w Warszawie. Nie dopełnili natomiast obowiązku zawarcia związku małżeńskiego w urzędzie, przez co później – podczas procesu – Irenie zarzucano m.in. bezprawne posługiwanie się nazwiskiem Bukowska. Dwudziestego sierpnia następnego roku urodziła syna Krzysztofa. W 1946 r. Irena pod fałszywym nazwiskiem – Dębska – rozpoczęła studia na Akademii Stomatologicznej w Warszawie.
Irena i Edmund Bukowscy zostali aresztowani przez bezpiekę w czerwcu 1948 r. w wyniku wpadek kolejnych punktów kontaktowych i fali aresztowań wśród członków Ośrodka Mobilizacyjnego Wileńskiej AK w ramach prowadzonej przez MBP „Akcji X”. Po latach Irena wspominała, że miała normalne śledztwo:
„to w łeb, to w ścianę. […] Kiedy zrobi się ...naście przysiadów to zupełnie nie czuje się nóg. Najgorsza była stójka – w koszuli, przy otwartym oknie, wieje wiatr (był październik), leją wodę za koszulę. W karcu też trzeba było się rozebrać, nago ślizgałam się po zamarzniętych fekaliach i posadzce. Trochę starałam się przykryć włosami. Cholernie wiało przez luft, okropny przeciąg. Raz byłam w karcu 48 godzin i raz krócej, chyba przez noc”1.
Warto dodać, że w tym czasie zostały aresztowane także obie siostry Ireny.
13 maja 1949 r. Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie skazał ją na 15 lat więzienia, pozbawienie praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na lat 5 i przepadek mienia. W lutym 1950 r. Irenę przewieziono do więzienia w Fordonie k. Bydgoszczy, a w 1952 r. do więzienia izolacyjnego w Inowrocławiu. Przebywała w nim do 1955 r., kiedy z powrotem znalazła się w Fordonie. Irena odzyskała wolność 17 grudnia 1956 r.
Legitymacja studencka Ireny na przybrane nazwisko Dębska, 19 III 1946 r. (z zasobu IPN)
Zdjęcie sygnalityczne Ireny Bukowskiej, 1948 r. (fot. z zasobu IPN)
Zaświadczenie Ireny Chełmickiej o uczęszczaniu do III Państwowego Liceum i Gimnazjum im. Adama Jerzego Czartoryskiego w Wilnie, 26 X 1939 r. (z zasobu IPN)
Życie po Fordonie
Na wolności Irena powróciła do Warszawy, gdzie czekały ją dwa niezwykle ważne zadania: podźwignięcie rodziny z biedy, a przede wszystkim odtworzenie zerwanych więzi rodzinnych z synem.
W latach dziewięćdziesiątych współtworzyła Środowisko Fordonianek – dawnych więźniarek okresu stalinowskiego.
Krzysztof bowiem w okresie uwięzienia matki miał z nią niewielki kontakt. Kobiety na wolności zostały same, ponieważ ukochany mąż Ireny – Edmund – został w 1950 r. stracony przez komunistów, a w 1953 r. zmarł też jej ojciec. Porzuciła zatem marzenia o studiach stomatologicznych. Ukończyła technikum dentystyczne, a następnie zatrudniła się w przychodni kolejowej.
Po opuszczeniu murów więzienia Irena utrzymywała kontakty ze swoimi towarzyszkami niedoli. W latach dziewięćdziesiątych współtworzyła Środowisko Fordonianek – dawnych więźniarek okresu stalinowskiego i wspólnie z nimi przygotowywała ich pismo „Nike”. Działająca również w tym środowisku, Ruta Czaplińska wspominała:
„Irenka stała się osią i sercem »Nike«. U niej gromadziły nadsyłane materiały, u niej najczęściej odbywały się narady redakcyjne. Ona – jakże często – sugerowała tematykę poszczególnych numerów. Robiła to zawsze tak dyskretnie, że nie zawsze zdawano sobie sprawę, że te sugestie pochodziły od niej”2.
18 czerwca 1993 r. Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego unieważnił wyrok WSR w Warszawie wydany w sprawie przeciwko Irenie Bukowskiej 13 maja 1949 r.
Irena Bukowska zmarła 13 lutego 1997 r. Została pochowana na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.
Karta ewakuacyjna Ireny na nazwisko Bukowska, 22 II 1945 r. (z zasobu IPN)
Irena Chełmicka, b.d. (fot. z zasobu IPN)
Skrytka na materiały konspiracyjne zlokalizowana w mieszkaniu Ireny i Edmunda Bukowskich w Warszawie, 1948 r. (fot. z zasobu IPN)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
1 Cyt. za: I. Bukowska-Łęczycka, „Autobiogram” [w:] „Zawołać po imieniu. Księga kobiet – więźniów politycznych 1944–1958”, t. 1, oprac. B. Otwinowska, T. Drzal, Warszawa 1999, s. 189.
2 Cyt. za: R. Czaplińska, „Irenka, jaką znałam i jaką zawsze będę pamiętać”, „Nike” 1997, nr 35, s. 23.
