Historia pałacu Saskiego sięga XVII wieku. W 1661 r. król Jan Kazimierz nadał Janowi Andrzejowi Morsztynowi działkę, na której ten wybudował barokowy pałac, uważany za najpiękniejszy w ówczesnej Warszawie. Po ucieczce Morsztyna z kraju znalazł się on w rękach jego córki, Ludwiki Marii, żony Kazimierza Ludwika Bielińskiego.
Zabytek na Osi Saskiej
W latach 1683–1712 pałac był rozbudowywany przez córkę Morsztyna i jej męża. W 1713 r. pałac nabył August II Mocny, który przeprowadził w nim remont, a następnie go rozbudował: na dodatkowych działkach powstały nowe skrzydła pałacowe oraz ogród w stylu francuskim.
Po trzecim rozbiorze pałac Saski przejął rząd pruski. Ogród, stanowiący jego integralną część, został zamieniony na plac koszarowy i uległ dewastacji.
Po śmierci Augusta II jego syn i następca August III kontynuował rozbudowę pałacu i ogrodu. Wraz ze zgonem ostatniego Wettyna na polskim tronie rozpoczął się stopniowy upadek pałacu Saskiego.
Po trzecim rozbiorze Rzeczpospolitej pałac Saski przejął rząd pruski. Ogród, stanowiący jego integralną część, został zamieniony na plac koszarowy i uległ dewastacji. W gmachu pałacu, od 1804 r., znajdowało się Królewskie Liceum Warszawskie, które kształciło przyszłych poddanych Hohenzollernów w duchu przywiązania do państwa i domu panującego.
Odsłonięcie pomnika ks. Józefa Poniatowskiego na Placu Saskim w Warszawie, 3 V 1923 r. Siedzą od lewej: marszałek Józef Piłsudski, marszałek Francji Ferdynand Foch, prezydent Stanisław Wojciechowski, premier Władysław Sikorski (fot. z zasobu IPN)
Defilada na pl. Piłsudskiego w uroczystość święta 3 Maja w Warszawie w 1934 r. Na trybunie honorowej stoją: Prezydent RP Ignacy Mościcki i gen. Felicjan Sławoj Składkowski. Przed trybuną przejeżdżają lekkie czołgi Vickers Mk.E. (fot. z zasobu IPN)
Kompania podchorążych zawodowych ze Szkoły Podchorążych Inżynierii defiluje przed pomnikiem księcia Józefa Poniatowskiego, usytuowanym przed gmachem Sztabu Głównego Wojska Polskiego, na placu Marszałka Józefa Piłsudskiego w Warszawie (fot. z zasobu IPN)
Wojskowe dziedzictwo, praktyczne zastosowania
W 1806 r. Napoleon Bonaparte, w czasie swojego pobytu w Warszawie, dokonał przed pałacem Saskim inspekcji wojsk stacjonujących w mieście. Po wcieleniu ziem Księstwa Warszawskiego do imperium rosyjskiego pałac Saski (wraz z ogrodem) został przeznaczony na cele wojskowe. Odbywały się tam długie pokazy musztry, które uwielbiał Wielki Książę Konstanty, będący wodzem armii Królestwa Polskiego.
W 1918 r. pałac stał się siedzibą Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, a w 1925 r. umieszczono w jego kolumnadzie Grób Nieznanego Żołnierza.
Od 1817 r. w gmachu pałacu znajdowała się giełda papierów wartościowych. W 1837 r. pałac kupił rosyjski kupiec Iwan Skwarcow, który w latach 1838–1842 przebudował go w stylu klasycystycznym. Autorem projektu przebudowy był polski inżynier Adam Idźkowski. W latach 1862–1915 pałac Saski zajmowała armia imperium Romanowów.
W 1918 r. pałac stał się siedzibą Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, a w 1925 r. umieszczono w jego kolumnadzie Grób Nieznanego Żołnierza. Od lat trzydziestych XX wieku w jego gmachu znajdowało się Biuro Szyfrów, które w 1932 r. dokonało złamania szyfrów Enigmy. W trakcie wojny gmach był zajęty i użytkowany przez Wehrmacht.
Pałac Saski w Warszawie w czasie okupacji. Zdjęcie wykonane 23 IV 1941 r. (fot. z zasobu IPN)
Policjant na posterunku przez pałacem Saskim, 2 X 1939 r. Po prawej pomnik księcia Józefa Poniatowskiego. W głębi grupy żołnierzy niemieckich. Autor: Kreutzer XX. samodzielny pluton propagandowy Luftwaffe „Prusy Wschodnie” (fot. z zasobu IPN)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
