W kwietniu 1942 roku do Indii przyjechał pierwszy transport Polaków, głównie dzieci, które przybyły ze Związku Sowieckiego przez Iran. W kolejnych miesiącach przyjeżdżały następne, znajdując schronienie w osiedlu Balachadi niedaleko Jamnagaru, Valivade koło miasta Kolhapur czy w ośrodkach tranzytowych: Karaczi („Country Club”) oraz Malir.
„Polak w Indiach” i „Słoniątko indyjskie”
Mimo trudnych warunków w polskich osiedlach zakładano biblioteki, funkcjonowały szkoły i przedszkola, rozwijało się życie kulturalne. Kwitła również działalność wydawnicza. Ukazywały się broszury, książki czy periodyki, jak np. dwutygodnik (od 1945 r. tygodnik) pt. „Polak w Indiach”, wydawany przez Delegaturę Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej w Bombaju.
Na pierwszej stronie pisma znajdował się wizerunek dwóch słoni między palmami zaprojektowany przez Krystynę Biskupską.
Publikowano także dodatek dla dzieci pt. „Słoniątko indyjskie”. Czasopismo było redagowane przez Janinę Sułkowską. Występowała ona w piśmie jako ciocia Jasia i wyjaśniała dzieciom różne kwestie związane np. ze zmianami pór roku czy z nadejściem w różnych częściach świata Nowego Roku. Na pierwszej stronie pisma znajdował się wizerunek dwóch słoni między palmami zaprojektowany przez Krystynę Biskupską. Pierwszy numer kilkustronicowego dodatku do periodyku „Polak w Indiach” wydano w sierpniu 1944 r.
Na łamach kilkustronicowego suplementu ukazywały się polskie, hinduskie i perskie legendy, bajki („Kot w butach”, „Krasnoludki”), opowiadania („Warszawskie Orlęta”, „Jesień nadchodzi”, „Kwiat paproci”), wiersze („Straż nad Wisłą” „Przy ognisku”, „O Janku wędrowniczku”).
Opowiadanie pt. „Święty Mikołaj” wydrukowane w 8 numerze „Słoniątka indyjskiego”, dodatku dla dzieci dołączanego do „Polaka w Indiach”, przekazanego do zasobu Archiwum IPN w Warszawie przez Koło Polaków w Indiach 1942-1948
„Budujemy szopkę” – artykuł opublikowany na łamach 8 numeru „Słoniątka indyjskiego”, dodatku dla dzieci dołączanego do „Polaka w Indiach”, przekazanego do zasobu Archiwum IPN w Warszawie przez Koło Polaków w Indiach 1942-1948
Święta z dala od kraju
Kilka numerów – 8. i 9., 29. oraz 46. – periodyku poświęcono tematyce bożonarodzeniowej. Poniżej przytaczamy fragment bajki wigilijnej zamieszczonej na łamach pisma:
„Ażeby się chociaż przyśniło, że jest śnieg skrzypiący pod nogami, że jest prawdziwa choinka, że mróz wymalował na szybach cudowne kwiaty … modliła się Haneczka podczas pasterki”.
Publikowano również krótkie opowiadania pt. „Święty Mikołaj”, „Gdy dzieci zasną”, „Legenda o choince” i wiersze np. „Pan Jezus chodzi po świecie”. Drukowano także rebusy czy rubryki zatytułowane „Zgaduj zgadula”, w której znajdowały się krótkie wierszowane szarady napisane przez polskie dzieci, jak ta:
„Wzięta z lasu na niej świeczki, pod świeczkami zabaweczki. Grzeczne dzieci ją dostają, z tego wielką radość mają”.
Ponadto zamieszczano instrukcje dotyczące wykonania ozdób świątecznych i szopki. W numerze 46., który ukazał się w grudniu 1946 r., na pierwszej stronie opublikowano opowiadanie „Gwiazdka” zilustrowane drzeworytem Tadeusza Cieślewskiego.
Periodyk przybliżał również kwestie edukacyjne, istotne dla kilku tysięcy polskich dzieci znajdujących się w Indiach, dotyczące np. interpunkcji, której uczono na podstawie wiersza Jana Brzechwy. Łącznie ukazało się 48. numerów „Słoniątka indyjskiego”, ostatni opublikowano w lutym 1947 r.
Strona tytułowa 9 numeru „Słoniątka indyjskiego”, dodatku dla dzieci dołączanego do „Polaka w Indiach”, przekazanego do zasobu Archiwum IPN w Warszawie przez Koło Polaków w Indiach 1942-1948
Instrukcja dotycząca wykonania ozdób na choinkę, wydrukowana w 9 numerze „Słoniątka indyjskiego”, dodatku dla dzieci dołączanego do „Polaka w Indiach”, przekazanego do zasobu Archiwum IPN w Warszawie przez Koło Polaków w Indiach 1942-1948
Świąteczny, 29 numer „Słoniątka indyjskiego”, dodatku dla dzieci dołączonego do „Polaka w Indiach”, przekazanego do zasobu Archiwum IPN w Warszawie przez Koło Polaków w Indiach 1942-1948
Opowiadanie pt. „Gwiazdka” opublikowanie w 46 numerze „Słoniątka indyjskiego”, dodatku dla dzieci dołączonego do „Polaka w Indiach”, przekazanego do zasobu Archiwum IPN w Warszawie przez Koło Polaków w Indiach 1942-1948
* * *
Zbiór periodyków „Słoniątko indyjskie” razem z innymi dokumentami oraz fotografiami ukazującymi życie codzienne Polaków w osiedlu w Valivade został przekazany do zasobu Archiwum IPN w Warszawie w 2019 r. przez Koło Polaków w Indiach 1942-1948.
Na podstawie powyższej dokumentacji w Archiwum IPN powstała monografia pt. „Z »nieludzkiej ziemi« do krainy maharadżów. Polscy uchodźcy z ZSRS w Indiach 1942–1948”.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
