W grudniu 1914 r. wojska carskie zbliżały się do Twierdzy Kraków. Tych mieszkańców Krakowa, którzy z końcem listopada 1914 r. mogli pozostać jeszcze w mieście – spora część krakowian musiała bowiem opuścić domy i została ewakuowana w związku z przygotowaniami do obrony – na ulicach co kilka dni witały nowe obwieszczenia. A to wezwanie do oszczędzania wody i naprawy studni, a to przypomnienie o nakazie zgromadzenia stosowanej ilości żywności na wypadek oblężenia. Do tego policyjne wezwania do ewakuacji i wojskowe obwieszczenia o sądach doraźnych...
Zamykano sklepy, nawet pieczywo drożało i stawało się luksusem, bo wyjazdów po żywność poza obręb Festung Krakau zabroniono. W oddali narastał huk dział. Powtarzane z ust do ust wieści głosiły, że rosyjskie wojska zbliżają się do miasta.
Pierwsza bitwa o Kraków
Trwająca od ponad pół roku wojna, nazywana wtedy Wielką Wojną, a później I światową, w ciągu kilku miesięcy spod Kraśnika, Rawy Ruskiej i Przemyśla zbliżyła się pod Kraków. Mimo początkowych sukcesów, jesienią 1914 r. austro-węgierska armia znalazła się w Galicji w odwrocie. Klęską kończyły się kolejne próby zatrzymania rosyjskiego „walca parowego”. Oparciem dla następnej miała stać się Twierdza Kraków: umocniona fortami, pozycjami polowymi i artylerią, mogła wspierać wojska walczące na froncie.
Podchodzące od północnego wschodu, a w połowie listopada zbliżające się już do zewnętrznego pierścienia twierdzy wojska rosyjskie zostały zatrzymane – lecz nie rozbite – w walkach m.in. pod Goszczą, Biórkowem i w rejonie Proszowic. Tamte starcia nazwano później pierwszą bitwą o Kraków. Jednak od południa rysowało się nowe zagrożenie. Oddziały carskiej 3. Armii pod dowództwem gen. Radko Dimitriewa podchodziły już pod Brzegi, Wieliczkę, Dobczyce i wreszcie pod sam Kraków.
Sytuacja w rejonie Krakowa 27 listopada 1914 r. Źródło mapy: E. Glaise von Horstenau, Österreich-Ungarns letzter Krieg 1914-1918. 1. Das Kriegsjahr 1914. I Bailagen, Wien 1932
Okolice Biórkowa i Wronina. Rejon, w którym 17-18 grudnia 1914 r. toczyły się walki stanowiące część tzw. pierwszej bitwy o Kraków. Fot. Infanteriest Adam Franciszek Suchalet/GRH K.u.K. Sturmtruppen
Żołnierze austro-węgierscy z 2. pułku piechoty Landwehry oraz z Landsturmu (pospolitego ruszenia) w Kocmyrzowie koło Krakowa, przełom 1914i 1915 r. Fot. ze zbiorów K. Pięciaka
„Przez dziewięć dni była strzelanina…”
„Z tego powodu, że Moskale chcieli się osadzić z armatami na Gaju i na Kaimie, nasza artyleria chcąc temu przeszkodzić biła w te miejsca, że aż jęczało, [...] Po opuszczeniu więc wojsk austriackich Bieżanowa i okolicy i zamknięciu bram Twierdzy Krakowa, od 27 względnie 28 listopada 1914 roku ulokowali się Moskale w Bieżanowie, ale tylko na Gaju (we wsi nie mieli odwagi i [z] powodu bliskości »drutów«). Przez dziewięć dni była strzelanina, raz mniejsza między patrolami, lecz nigdzie w tym miejscu do żadnej większej potyczki nie przyszło i sama tylko artyleria nasza trzymała Moskali w należytym oddaleniu od Krakowa. Z cywilnej ludności pomimo strzałów armatnich na Bieżanów i Kajm, nawet ranny nikt nie został”
– zanotował organista Jakub Jamka z Bieżanowa.
Patrole rosyjskie dochodziły jeszcze dalej. Rozpoznawały pozycje załogi twierdzy, która skoncentrowała się w fortach jej południowo-wschodniej części oraz w łączących je okopach i umocnieniach polowych. Załogę wspierała forteczna artyleria, której ogień uniemożliwiał carskiej piechocie rozwinięcie natarcia. Zanim rozpoczęło się planowane przeciwuderzenie, przeciwnik się wycofał. Skąd zatem powtarzana do dziś legenda o kluczowym dla ocalenia Twierdzy Kraków znaczeniu wzgórza Kaim i stoczonym tam rzekomo krwawym boju?
Dla pokrzepienia serc
O odparciu wojsk carskich z przedpola Twierdzy Kraków rozpisywała się ówczesna prasa, zachwalając męstwo i zasługi żołnierzy. Po paśmie klęsk, poniesionych jesienią 1914 r. c. i k. armia (i propaganda) potrzebowały sukcesów. Zmuszenie przeciwnika do odwrotu spod Krakowa, głównego – obok okupowanego już Lwowa – miasta Galicji było niewątpliwie sukcesem.
W podobnym tonie niedługo później pisano – szczególnie na Węgrzech – o walkach węgierskich huzarów na wzgórzu Jabłoniec koło Limanowej. Także ten bój nie był rozstrzygający dla powodzenia operacji limanowsko-łapanowskiej, ale po tym, jak został emocjonalnie opisany przez korespondenta wojennego Ferenca Molnára, dziennikarza z dobrym piórem, awansował do rangi symbolu.
Legenda o znaczeniu wzgórza Kaim dla bojów w 1914 r. znalazła zresztą szybko swoje materialne odbicie, które można oglądać do dziś. W pierwszą rocznicę odparcia Rosjan uroczyście odsłonięto na wzgórzu pomnik autorstwa Karla Korschanna, absolwenta ASP w Wiedniu, służącego w dowództwie Twierdzy Kraków. Gazety ponownie rozpisywały się o triumfie i ponownie fakty mieszały się z legendą. W tekście zobrazowanym fotografią gen. Karla Kuka, przemawiającego podczas odsłonięcia obelisku na wzgórzu Kaim, „Nowości Illustrowane” tak przedstawiały boje:
„O świcie pułki polskie wypadły niespodzianie i po całodziennej bitwie zajęły wzgórza, obsadzone przez wroga i zmusiły go do ucieczki. Rosyanie byli zmuszeni ustąpić z pod Krakowa, by już więcej w pobliże jego nie wrócić”.
Na pomniku umieszczono inskrypcję (w języku niemieckim):
„W tym miejscu 6 grudnia 1914 r. zatrzymano natarcie najdalej wysuniętych oddziałów armii rosyjskich”.
Sterbebild (karta żałobna) szeregowego piechoty Franza Buttingera z c. i k. 59. pułku piechoty Arcyksięcia Rainera, poległego 24 listopada 1914 r. w rejonie Opatkowic. Fot. ze zbiorów K. Pięciaka
Sterbebild strzelca Martina Fellera z 1. pułku cesarskich strzelców tyrolskich, ciężko rannego 15 listopada 1914 r. podczas walk na północ od Krakowa i zmarłego w Szpitalu Twierdzy Kraków nr 6. Fot. ze zbiorów K. Pięciaka
Co mówią groby?
Pomnik na wzgórzu Kaim ustawiono podobno w miejscu, w którym znaleziono poległego żołnierza armii carskiej. Miało to być najbliższe Rynku Głównego miejsce, do którego dotarli rosyjscy żołnierze – choć, jak wspomniano, patrole docierały dalej. Jeśli rzeczywiście na wzgórzu znaleziono zwłoki, mógł to być zwiadowca albo ofiara wspomnianego ostrzału artyleryjskiego. Podawanej niekiedy liczby aż trzech tysięcy poległych w tym miejscu żadne źródła nie potwierdzają (w tym akta Kriegsgräber Abteilung Krakau, wojskowej instytucji zajmującej się pochówkami).
Próżno szukać aż tylu poległych na okolicznych cmentarzach. Pojedyncze pochówki znajdowały się m.in. w Staniątkach (dwóch poległych) oraz na cmentarzu parafialnym w Bieżanowie (dziesięciu). Szczątki tych ostatnich ekshumowano w latach 30. XX wieku i przeniesiono na kwaterę wojenną cmentarza w Wieliczce.
Z kolei na założonych podczas I wojny światowej kwaterach cmentarza Rakowickiego spoczywa wprawdzie kilka tysięcy żołnierzy, jednak na tę liczbę składają się głównie zmarli z ran i chorób w licznych krakowskich szpitalach przedstawiciele wszystkich walczących armii, a także zmarli jeńcy i internowani (chowani aż do 1920 r.).
Uroczystości odsłonięcia pamiątkowego obelisku na wzgórzu Kaim, grudzień 1915 r. Fot. „Nowości Illustrowane”
Uroczystości odsłonięcia pamiątkowego obelisku na wzgórzu Kaim, grudzień 1915 r. Fot. „Nowości Illustrowane”
Zapomniane mogiły
O ile pomnik na wzgórzu Kaim i zachodniogalicyjskie cmentarze wojenne (do których zaliczane są kwatery w Krakowie i Wieliczce) istnieją dziś w publicznej świadomości, o tyle cmentarze pierwszowojenne w północnej Małopolsce – na których spoczęli polegli w walkach pod Krakowem i na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej – nie są szerzej znane. Tymczasem pomnik na wzgórzu Kaim, symbol odparcia wojsk carskich spod Krakowa, upamiętnia także tych żołnierzy.
To smutna historia destrukcji miejsc pamięci. Niektóre zdewastowano już w okresie międzywojennym, inne zostały zajęte w latach PRL przez późniejsze pochówki. Jeszcze inne – współcześnie „redefiniowano” poprzez tablice informujące o spoczywających tam np.
„Polskich żołnierzach, którzy oddali życie za Ojczyznę”.
Jak w Igołomi albo na cmentarzu w Kalisiu-Ogonowie, gdzie uzasadnieniem dla takiej inskrypcji był zapewne pochówek jednego polskiego legionisty wśród 773 żołnierzy armii austro-węgierskiej i 81 rosyjskiej.
Dopiero teraz stopniowo przywraca się je do przestrzeni pamięci, opisując i – nierzadko – odnajdując i oznaczając na nowo miejsca, które dziś można rozpoznać już tylko po odmiennej roślinności czy poprzez badania archeologiczne.
Krwawe boje w Karpatach
Gdy rosyjskie patrole krążyły po okolicach Bieżanowa, kilkadziesiąt kilometrów dalej na południe i wschód trwały ciężkie walki. Przerzucony koleją z północnego brzegu Wisły XIV Korpus gen. Józefa Rotha – uważany za elitarny i złożony z pułków z Dolnej i Górnej Austrii, Tyrolu oraz Vorarlbergu – nacierał na skrzydło carskich wojsk w dolinie Stradomki i Łososiny, a przysłana pospiesznie jako wsparcie przez niemieckiego sojusznika 47. Dywizja Rezerwowa biła się o okolice Leszczyny i szczyt Paprotnej.
Walki te, które przeszły do historii jako operacja limanowsko-łapanowska, okupiono przerażającymi wręcz stratami. Np. w 13. Dywizji Piechoty Landwehry, która wyruszyła do walki w liczbie 3 tys. żołnierzy, po dziesięciu dniach bojów pozostało tylko 700 ludzi. Ich świadectwem są dziś rozrzucone na tym terenie liczne cmentarze; na niektórych spoczywa nawet po kilkuset poległych.
Za taką cenę armii austro-węgierskiej udało się – właśnie dzięki manewrowi korpusu gen. Rotha – zmusić wojska rosyjskie do odwrotu spod Krakowa. Z kolei na przełomie grudnia 1914 r. i stycznia 1915 r., po kolejnych bardzo krwawych walkach stoczonych na obszarze pomiędzy Tarnowem a Jasłem, front ustabilizował się na kolejne miesiące na linii Dunajca, Białej i wzdłuż grzbietów Beskidów.
Odrzucona spod Krakowa armia carska nigdy więcej nie dotarła w te rejony. Kilka miesięcy później z pozycji wywalczonych na przełomie 1914 i 1915 r. miała ruszyć wielka ofensywa gorlicko-tarnowska, która w konsekwencji na dobre wyparła wojska rosyjskie z całej Galicji.
