Część młodych włączyła się w realizację procesu budowy nowej – socjalistycznej – Polski. Jej entuzjazm, wynikający z uzyskania możliwości bezpłatnej nauki w szkołach średnich, miał istotny wpływ na poparcie dla zmieniającej się rzeczywistości społeczno-politycznej.
Partia Antykomunistyczna
Niewielka grupa uczniów Państwowego Męskiego Gimnazjum i Liceum im. Piotra Skargi w Pułtusku zdecydowała się jednak na podjęcie aktywnych działań, zmierzających do powstrzymania zniewolenia politycznego i ideologicznego Polski po drugiej wojnie światowej. Wybrała środki najbardziej radykalne – tworzyła organizacje o charakterze konspiracyjnym lub przyłączała się do podziemia antykomunistycznego.
Z ich inicjatywy już jesienią 1945 r. została utworzona nielegalna organizacja pod nazwą „Partia Antykomunistyczna” – w skrócie PAK. Rekrutowała się z harcerzy uczęszczających do drugiej i trzeciej klasy pułtuskiego gimnazjum. Grupa ta liczyła 30 osób. Jej przywódcą był Zdzisław Puchalski ps. „Grom”. Urodził się on w 1930 r. we Francji w rodzinie robotniczej. Po wojnie zamieszkał w Pułtusku, gdzie jego ojciec pracował jako listonosz.
Zdzisław Puchalski „Grom” (1930 – 1989) na jednej z plansz wystawy IPN „Zapomniane ogniwo. Konspiracyjne organizacje młodzieżowe na ziemiach polskich w latach 1944/45–1956”
Celem konspiracyjnej Partii Antykomunistycznej, działającej na terenie Państwowego Gimnazjum im. Piotra Skargi w Pułtusku, była walka z systemem społeczno-politycznym zaprowadzanym siłą w Polsce przez Polskę Partię Robotniczą po zakończeniu drugiej wojny światowej i przygotowywanie się do zbrojnego wystąpienia na wypadek wybuchu kolejnej wojny światowej lub politycznego przewrotu.
Precz ze Stalinem i Komuną
Z materiałów wytworzonych w Wojewódzkim Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie wynikało, że:
„Kierownictwo organizacji twierdziło, że dąży do ustroju demokracji politycznej – aby każda partia miała jednakową możność bytu, praw politycznych i obywatelskich, przy tym wskazywano na konieczność walki z marksizmem-leninizmem. […] Plan ten realizować miano drogą długofalowej walki politycznej, początkowo bez przeprowadzania akcji zbrojnych, przez uświadamianie społeczeństwa w duchu swej »ideologii«”1.
Zadaniem każdego z członków Partii Antykomunistycznej było uprawianie propagandy antykomunistycznej poprzez nanoszenie antyrządowych napisów w miejscach publicznych. Wiele z nich pojawiało się na murze parkanu szkolnego ,np.: „Precz ze Stalinem i Komuną”, „Śmierć Stalinowi i wszystkim komunistom”, „Niech żyje Anders”. Zebrania członków Partii Antykomunistycznej odbywały się 2–3 razy w miesiącu, na których omawiano sprawy wewnętrzne organizacji oraz zbierano składki przeznaczone na zakup bandaży, jodyny itp.
W ramach pułtuskiej Partii Antykomunistycznej działały dwie wiejskie placówki, liczące łącznie 10 osób: grupa w Rogóźnem w gm. Obryte i grupa w Głodowie w gm. Kleszewo. Pozostałych członków wspomnianej organizacji konspiracyjnej stanowiło 10 pułtuskich gimnazjalistów.
Prezentacja wystawy IPN „Zapomniane ogniwo. Konspiracyjne organizacje młodzieżowe na ziemiach polskich w latach 1944/45–1956” przed budynkiem Liceum Ogólnokształcącego im. Piotra Skargi – Pułtusk, 2019 r.
Prezentacja wystawy IPN „Zapomniane ogniwo. Konspiracyjne organizacje młodzieżowe na ziemiach polskich w latach 1944/45–1956” przed budynkiem Liceum Ogólnokształcącego im. Piotra Skargi – Pułtusk, 2019 r.
Ujawnienie i dalsze losy
Młodzieżowa organizacja konspiracyjna, jaką była Partia Antykomunistyczna działająca na gruncie pułtuskiego gimnazjum, ujawniła się dniu 21 kwietnia 1947 r. w następstwie ogłoszenia amnestii z lutego 1947 r.
Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Pułtusku na skutek brutalnego przesłuchania dowódcy pułtuskiej Partii Antykomunistycznej – Zdzisława Puchalskiego „Groma” – zmusił organizację do zdania posiadanej broni. W dniu 25 kwietnia 1947 r. grupa siedmiu ujawnionych członków pułtuskiej Partii Antykomunistycznej pod dowództwem Zdzisława Puchalskiego –„Grom”, zapatrzona w broń zbiegła do lasu na Popławach. Przez kilka dni przebywała w Psarach w domu jednego z członków organizacji – Tadeusza Witkowskiego. W dniu 1 maja 1947 r. członkowie zbiegłej grupy powrócili wraz ze swym dowódcą do Pułtuska. Należy zaznaczyć, że ujawnieni członkowie Partii Antykomunistycznej uczęszczali nadal do szkoły, nic nie wspominając o sprawach organizacji. Wkrótce Urząd Bezpieczeństwa zarządził przesłuchania ich rodziców, w wyniku których synowie przekazali wspomnianemu wyżej Urzędowi Bezpieczeństwa pozostałą część broni palnej.
Założeniem wspólnej operacji Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie i Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Pułtusku o kryptonimie „Szpaki” było objęcie represjami jak największej ilości pułtuskich uczniów.
Byłym członkom Partii Antykomunistycznej uczęszczającym do pułtuskiego gimnazjum grożono powtórnymi aresztowaniami po ukończeniu przez nich szkoły. Uczniowie ci, mimo prób z ich strony, nie byli w stanie wstąpić do nowo organizowanych na terenie pułtuskiego gimnazjum drużyn ZHP. Kontrolowana przez komunistów nowo utworzona organizacja harcerska, ze Stanisławem Bobrowskim na czele, nie chciała przyjąć ich w swoje szeregi. Pretekstem miało być przekroczenie przez nich obowiązującej granicy wieku oraz regulaminu harcerskiego.
W tej sytuacji byli członkowie Partii Antykomunistycznej zaciągali się do innych organizacji młodzieżowych działających na terenie pułtuskiego gimnazjum, a mianowicie: do Związku Walki Młodych – Zbigniew Wróblewski, do Organizacji Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego – Zdzisław Puchalski, Mieczysław Trzciński, Zenon Sokalski i Jerzy Gorzelski, do Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici” – Czesław Sobolewski, Jan Melion i Kazimierz Krostkiewicz.
Członkowie konspiracyjnej organizacji szkolnej z Pułtuska, nie zdając sobie sprawy z tego, że nadal są inwigilowani przez Urząd Bezpieczeństwa, nie zaprzestali swojej działalności. Donosiło o niej jednocześnie trzech tajnych informatorów pułtuskiego Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego o pseudonimach: „Filar”, „Orzeł”, „Wąż”. Przeniknęli oni do organizacji szkolnych, do których należeli także uczniowie podejrzani o działalność konspiracyjną.
Sygnałem ostrzegawczym powinno było być dla nich aresztowanie w drugiej połowie lipca 1947 r. jednego z byłych członków Partii Antykomunistycznej, ucznia pułtuskiego gimnazjum Tadeusza Witkowskiego, za współpracę z oddziałem zbrojnego podziemia Narodowych Sił Zbrojnych. Urząd Bezpieczeństwa wiedział o dalszej konspiracyjnej działalności pułtuskich gimnazjalistów. Pozwalał na jej wznowienie, rozbudowę i działalność przez kolejne miesiące. Założeniem wspólnej operacji Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie i Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Pułtusku o kryptonimie „Szpaki” było objęcie represjami jak największej ilości pułtuskich uczniów.
1 Cyt. za K.Krajewski, Podziemie niepodległościowe w powiecie pułtuskim po 1944 roku, [w:] Powiat Pułtusk w pierwszej dekadzie rządów komunistycznych, red. K.Krajewski, Warszawa 2008, s.65-66.
