Nadzór nad środowiskami akademickimi realizowała PZPR za pośrednictwem struktur niższego szczebla: Podstawowych Organizacji Partyjnych i Komitetów Uczelnianych, a także branżowych związków zawodowych, takich jak Związek Nauczycielstwa Polskiego. Na skutek wprowadzenia ustawy o szkolnictwie wyższym z 15 grudnia 1951 r. minister szkolnictwa wyższego uzyskał prawo podważenia każdej decyzji i uchwały organów danej uczelni. Do senatu, kolegium rektorskiego i rad wydziałów weszli reprezentanci PZPR jako pełnoprawni ich członkowie.
Utworzenie NSZZ „Solidarność” dawało nadzieję na reformę i przywrócenie uczelniom autonomii i samorządności, którą utraciły w okresie stalinizmu. Po 1980 r. pierwszym widocznym znakiem zmian był odpływ z szeregów organizacji partyjnych na uczelniach około 30 proc. członków. Wtedy też nadzór nad środowiskiem akademickim przeszedł z gestii PZPR do Służby Bezpieczeństwa.
Platforma współpracy świata nauki
Na przełomie września i października 1980 r. struktury NSZZ „Solidarność” powstały na wyższych uczelniach. Pojawiły się wówczas głosy o potrzebie reformy szkolnictwa wyższego. Głównymi promotorami zmian były Niezależne Zrzeszenie Studentów (NZS) oraz powołana wkrótce reprezentacja pracowników uczelni wyższych.
Utworzenie NSZZ „Solidarność” dawało nadzieję na reformę i przywrócenie uczelniom autonomii i samorządności, którą utraciły w okresie stalinizmu. Po 1980 r. pierwszym widocznym znakiem zmian był odpływ z szeregów organizacji partyjnych na uczelniach około 30 proc. członków.
W drugiej połowie października 1980 r. na Politechnice Gdańskiej obradował Ogólnopolski Zjazd Delegatów Nauki NSZZ „Solidarność”, liczący 156 przedstawicieli z 87 instytucji naukowych. Podczas zjazdu, 19 października 1980 r., powołano Ogólnopolską Komisję Porozumiewawczą Nauki NSZZ „Solidarność” (OKPN). Był to twór raczej nieformalny, bez sprecyzowanego statutu i zarządu. Grupował trzy wówczas istniejące piony świata naukowego: szkół wyższych, Polskiej Akademii Nauk (PAN) oraz instytutów resortowych. Jego celem było porozumienie wszystkich polskich instytucji naukowych oraz ustalenie jednolitego ich finansowania. Zjazd podjął uchwałę popierającą wniosek o rejestrację NSZZ „Solidarność” i upoważnił Komisję Gdańskiego Środowiska Naukowego do Rozmów z Rządem do prowadzenia negocjacji w sprawach płacowych oraz autonomii instytucji naukowych.
26 października 1980 r. w Politechnice Gdańskiej odbył się I Zjazd OKPN. Uchwalono na nim regulamin i powołano stałe podkomisje: Informacyjną z siedzibą w Gdańsku i Programową z siedzibą we Wrocławiu. Na II Zjeździe OKPN, który miał miejsce w połowie listopada 1980 r. na Uniwersytecie Warszawskim, delegaci potwierdzili upoważnienia dla solidarnościowego środowiska gdańskiego do prowadzenia negocjacji z komisją rządową. W następnym roku odbyły się jeszcze cztery zjazdy, podczas których obradowano nad ustawą o szkolnictwie wyższym. OKPN przygotowała projekt ustawy o nauce. Zakładał on integrację wszystkich trzech pionów naukowych oraz powołanie Rady Nauki Polskiej jako organu opiniodawczego i koordynującego. Projekt ten został sfinalizowany dopiero w wyniku zmian ustrojowych po 1989 r. Działalność OKPN zanikła po stanie wojennym, a wznowiono ją w 1989 r. W maju 1991 r. została przekształcona i działa do dzisiaj jako Krajowa Sekcja Nauki NSZZ „Solidarność”.
„Solidarność” dążyła do wprowadzenia w życie zasady obieralności władz uczelni na różnych szczeblach organizacyjnych. Sprawą kluczową był wybór nowego senatu uczelni i władz rektorskich. W większości wyższych uczelni wybory nowych władz odbyły się w czerwcu 1981 r., co było zasługą środowisk naukowych zjednoczonych w OKPN NSZZ „Solidarność”.
Komisja Resicha
Na jesieni 1980 r. rozpoczęły się prace nad nową ustawą o szkolnictwie wyższym. 13 listopada 1980 r. w Politechnice doszło do spotkania Komisji Gdańskiego Środowiska Naukowego z siedemnastoosobową Komisją Rządową, kierowaną przez ministra szkolnictwa wyższego, nauki i techniki Janusza Górskiego. Delegacją „Solidarności” kierował prof. Marian Cieślak z Uniwersytetu Gdańskiego. 19 listopada 1980 r. zawarto porozumienie, według którego za najważniejsze uznano przygotowanie ustawy o szkolnictwie wyższym i ustawy o nauce. Przygotowaniem projektu ustawy o szkolnictwie miała się zająć powołana Komisja Kodyfikacyjna pod przewodnictwem dziekana Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego prof. Zbigniewa Resicha. W jej skład wchodziło 58 osób, z których 10 reprezentowało „Solidarność”.
W drugiej połowie października 1980 r. na Politechnice Gdańskiej obradował Ogólnopolski Zjazd Delegatów Nauki NSZZ „Solidarność”, liczący 156 przedstawicieli z 87 instytucji naukowych.
3 lutego 1981 r. Komisja Resicha opublikowała pierwszy projekt ustawy, który stał się przedmiotem dyskusji środowiskowej. „Solidarność” przesłała do komisji sto kilkanaście uwag, które w większości zostały wprowadzone. W tym czasie również NZS przygotował osobny projekt ustawy. W kwietniu 1981 r. była gotowa nowa wersja projektu ustawy opracowana przez komisję Resicha.
Na Uniwersytecie Jagiellońskim powstała tzw. Komisja Gierowskiego jako uniwersytecka komisja senacka. Odegrała ona dużą rolę w przygotowaniu projektu ustawy. Ostatecznie wiosną 1981 r. prof. Józef Gierowski, wkrótce rektor UJ (od czerwca 1981 r.), został dokooptowany do komisji Resicha. Na VI Zjeździe OKPN w dniach 9–10 maja 1981 r. zwrócono się do komisji zakładowych „Solidarności” o zgłaszanie uwag do opracowanego projektu ustawy.
Ustawa o szkolnictwie wyższym
11 czerwca 1981 r. projekt Komisji Resicha był gotowy. Trafił on następnie do ministerstwa. W połowie sierpnia 1981 r. strona rządowa przesłała do Komisji Resicha znacznie zmieniony projekt ustawy. Zmiany ograniczały kompetencje nowo utworzonej Rady Nauki i Szkolnictwa Wyższego i odrzucały zasadę obieralności rektorów na rzecz ich mianowania przez ministra. Dawały też ministrowi prawo ingerencji w statut uczelni i likwidacji organizacji studenckich. Odbyło się to bez konsultacji ze stroną solidarnościową, co wywołało protesty NZS, a na krakowskich uczelniach ogłoszono nawet gotowość strajkową.
3 lutego 1981 r. Komisja Resicha opublikowała pierwszy projekt ustawy, który stał się przedmiotem dyskusji środowiskowej. „Solidarność” przesłała do komisji sto kilkanaście uwag, które w większości zostały wprowadzone.
Strona solidarnościowa zamierzała wprowadzić pod obrady sejmu projekt ustawy z 11 czerwca bez poprawek rządowych. Okazało się jednak, że minister nie skierował do premiera wersji projektu ustawy w pierwotnej wersji, tylko ze zmianami. W tej sytuacji, 23 września, Krajowa Komisja Koordynacyjna NZS ogłosiła harmonogram działań w sprawie ustawy, w którym zagrożono strajkiem. Trzy dni później, 26 września, doszło do strajku w Wyższej Szkole Inżynierskiej w Radomiu. Bezpośrednią przyczyną były nieprawidłowości przy wyborze rektora, ale jednym z postulatów strajkujących było uchwalenie ustawy o szkolnictwie wyższym w kształcie zaproponowanym przez „Solidarność”. Strajkujących wsparli studenci z uczelni wyższych z całego kraju. Pod koniec listopada 1981 r. ich liczba wynosiła 74 wobec około stu wówczas istniejących.
Ustawa została uchwalona ostatecznie 4 maja 1982 r., a weszła w życie 1 września tego roku. Spełniała ona szereg postulatów, o które walczyła „Solidarność”. Niewątpliwie strajk studencki przyczynił się do przyjęcia społecznej wersji projektu ustawy. Ustawa w tej formie utrudniała usuwanie pracowników uniwersytetów i placówek naukowych w okresie stanu wojennego.
W pierwszej połowie lat 80. nastąpiło odchodzenie od procesu reformy uczelni wyższych poprzez ograniczanie ich samorządności, represje i weryfikację. Do spraw niezależności uczelni powrócono przy Okrągłym Stole. Postulaty środowisk solidarnościowych zrealizowała ustawa z 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym.
