Augustyn Mańkowski urodził się 20 maja 1890 r. w Warszawie jako syn Augustyna i Marii z domu Michalak. Przed wybuchem II wojny światowej był prowincjałem polskiej prowincji Kongregacji Szkolnictwa Chrześcijańskiego św. Józefa Kalasantego.
Aresztowanie i uwięzienie
10 stycznia 1940 r. został aresztowany przez gestapo w domu zakonnym przy ul. Barskiej 4 w Warszawie. Po przewiezieniu do więzienia na Pawiaku, poddano go brutalnemu śledztwu (nocne przesłuchania, celowe pozbawianie snu, bicie połączone z przemocą psychiczną wobec osadzonego). Księdzu Mańkowskiemu postawiono zarzut wrogiej działalności wobec narodu niemieckiego i wychowywania w tym duchu młodzieży.
Z więzienia na Pawiaku przetransportowano go do więzienia w Tarnowie, gdzie przebywał przez pewien czas. Jak sam zeznał, w połowie czerwca 1940 r. został przywieziony z tarnowskiego więzienia do obozu koncentracyjnego Auschwitz.
Brama wjazdowa do obozu oraz torowisko na terenie obozu KL Auschwitz-Birkenau w 1945 r. (fot. Stanisław Mucha, z zasobu AIPN)
W trakcie pobytu w obozie początkowo pracował przy noszeniu cementu, później przy budowie dróg, następnie w Führeheimie. Stamtąd został przeniesiony do pracy w Bunie przy budowie obozu. Było to – z powodu warunków pracy, niedostatecznego wyżywienia, terroru ze strony kapo oraz strażników – najgorsze miejsce, w jakim się znalazł.
Pod koniec uwięzienia w Auschwitz pracował w obozowej drukarni. Praca tam ułatwiła mu ucieczkę z obozu koncentracyjnego.
Z fałszywą przepustką
Ksiądz Augustyn Mańkowski zeznał, iż w lipcu 1944 r. rozpoczęły się ucieczki więźniów z KL Auschwitz-Birkenau, a kierował nimi Lucjan Rajewski, dyrektor gimnazjum Lorentza w Warszawie, zatrudniony jako więzień w Politische Abteilung. Rajewski zauważył, że wszystkie przepustki dla pracowników cywilnych zatrudnionych na terenie obozu Auschwitz-Birkenau były drukowane w drukarni obozowej. Informację tę przekazał dr. Aleksandrowi Słapie, który przed wojną był kierownikiem księgarni Gebethnera w Krakowie.
Z powodu niemożności zdobycia fotografii więźniowie posługiwali się doskonale przygotowanymi portretami wykonywanymi przez artystę o nazwisku Machnowski (brak imienia). Rysunki były przekazywane Wandzie Dusik, pracującej w biurze budowlanym obozu jako pracownik cywilny. Ona sama lub wtajemniczony w sprawę fotograf wykonywali z rysunków zdjęcia, które następnie wklejano do przepustek, a Rajewski – posiadający dostęp do pieczęci z racji miejsca pracy w obozie – ostemplowywał je.
Tzw. Kapliczka Kaduka w obozie macierzystym – tzw. KL Auschwitz I, widok po zakończeniu wojny. Była to niska wieżyczka, zajmowana podczas apelów przez oficera raportowego SS Oswalda Kaduka (fot. z zasobu AIPN)
Ksiądz Augustyn Mańkowski w swoim zeznaniu, złożonym w 1945 r., podał, że był 41 więźniem, który uciekł z KL Auschwitz-Birkenau na podstawie fałszywej przepustki. Po ucieczce udał się do znajomego księdza ze zgromadzenia oo. Salezjanów, gdzie przebywał przez tydzień. Następnie, do stycznia 1945 r., tj. do momentu wejścia wojsk sowieckich teren Polski w wyniku ofensywy styczniowej, której celem było przeniesienie działań wojennych na obszar III Rzeszy, ukrywał się w Kątach u Antoniego Lipowskiego, właściciela fabryki kafli.
Ks. Augustyn Mańkowski jest autorem broszury pt. „Za drutami obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu” (Kraków, 1945).
* * *
W zasobie Archiwum IPN znajdują się dokumenty dotyczące ks. Augustyna Mańkowskiego, zgromadzone przez byłą Główną Komisję Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.
Informacje o ks. Mańkowskim są również dostępne na stronie straty.pl prowadzonej przez IPN w ramach programu „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką w latach 1939-1945”.
Trzecia strona protokołu zeznania złożonego przez ks. Augustyna Mańkowskiego wobec prokuratora „Komisji dla Badania Zbrodni Niemiecko-Hitlerowskich w Oświęcimiu”, Kraków, 29 maja 1945 r. Na stronie tej znajduje się relacja dotycząca ucieczki z KL Auschwitz-Birkenau ks. Mańkowskiego, więźnia tego obozu (z zasobu AIPN)
Czwarta strona protokołu zeznania złożonego przez ks. Augustyna Mańkowskiego wobec prokuratora „Komisji dla Badania Zbrodni Niemiecko-Hitlerowskich w Oświęcimiu”, Kraków, 29 maja 1945 r. Na stronie tej znajduje się relacja dotycząca ucieczki z KL Auschwitz-Birkenau ks. Mańkowskiego, więźnia tego obozu (z zasobu AIPN)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
