Od pierwszego dnia powstania, aż do kapitulacji 27 września, na Górnym i Dolnym Mokotowie podstawę sił AK stanowiły 44 oddziały Pułku „Baszta” z V Obwodu Okręgu Warszawskiego AK. W dniu wybuchu powstania pułk liczył ponad 2200 żołnierzy. Dowódcą był ppłk Stanisław Kamiński „Daniel”, a jego zastępcą i szefem sztabu mjr Kazimierz Szternal „Zryw”.
Pierwsze walki
Głównym zadaniem powstańców, poza opanowaniem Mokotowa, było zabezpieczenie ogarniętego powstaniem miasta od południa. Już 1 sierpnia o godzinie „W” powstańcy przystąpili do ataków na koszary oddziałów niemieckich. Batalion „Bałtyk” uderzył na budynek szkoły przy ul. Narbutta róg Wiśniowej i Kazimierzowskiej, gdzie kwaterował oddział SS.
Jednym z najbardziej spektakularnych zwycięstw powstańców na Mokotowie było zdobycie 2 sierpnia, ok. godziny 12, przez batalion „Bałtyk” szkoły przy ul. Woronicza, w której stacjonowała jednostka cyklistów SS.
Teren Wyścigów Konnych, gdzie zakwaterowano oddziały taborowe i zwiadowców konnych SS, został zaatakowany przez batalion „Karpaty”, a Fort Mokotowski, w którym znajdowała się radiostacja dowództwa Luftwaffe, przez batalion „Olza”. Wszystkie ataki Niemcy odparli, wielu powstańców zginęło, a ranni i wzięci do niewoli zostali rozstrzelani.
Jednym z najbardziej spektakularnych zwycięstw powstańców na Mokotowie było zdobycie 2 sierpnia, ok. godziny 12, przez batalion „Bałtyk” szkoły przy ul. Woronicza, w której stacjonowała jednostka cyklistów SS. Pozwoliło to powstańcom zaopatrzyć się w broń, amunicję, środki opatrunkowe i żywność.
W kolejnych dniach, dzięki zwycięskim walkom powstańców, udało opanować się znaczną część Górnego i Dolnego Mokotowa.
Zasieki z drutu kolczastego na jednej z ulic Mokotowa, sierpień – wrzesień 1944 r.; zdjęcie z zasobu b. GKBZpNP, autor nieznany (fot. z zasobu IPN)
Ppłk Stanisław Kamiński „Daniel”, dowódca Pułku „Baszta” dokonuje przeglądu kompanii powstańczej na Mokotowie, sierpień – wrzesień 1944 r.; zdjęcie z zasobu b. GKBZpNP, autor nieznany, (fot. z zasobu IPN)
Żołnierze Pułku „Baszta” na pozycji, sierpień – wrzesień 1944 r.; zdjęcie z zasobu b. GKBZpNP, autor nieznany (fot. z zasobu IPN)
Mokotów w ogniu. Luźna zabudowa tej dzielnicy oraz dużo przestrzeni niezabudowanej utrudniały oddziałom powstańczym podejście do pozycji niemieckich na odległość szturmową. Sierpień – wrzesień 1944 r.; zdjęcie z zasobu b. GKBZpNP, autor nieznany (fot. z zasobu IPN)
Brutalność Niemców
W odwecie Niemcy przystąpili do masowych mordów ludności cywilnej. 2 sierpnia Niemcy zamordowali 600 osób osadzonych w więzieniu mokotowskim oraz kolejne 40 w klasztorze oo. jezuitów przy ul. Rakowieckiej, w tym 8 księży i 8 braci zakonnych oraz ponad 20 osób świeckich.
Od połowy września zaczęły się regularne bombardowania lotnicze Mokotowa, a 24 września ruszyło generalne natarcie niemieckie z zachodu i południa.
Od 15 sierpnia Niemcy rozpoczęli ostrzeliwanie z broni lotniczej szpitala ss. Elżbietanek. Ostrzał artylerii, miotaczy min i z powietrza kontynuowali 25 sierpnia oraz podczas ewakuacji szpitala 29 sierpnia.
Od połowy września zaczęły się regularne bombardowania lotnicze Mokotowa, a 24 września ruszyło generalne natarcie niemieckie z zachodu i południa, które przesądziło o kapitulacji dzielnicy. Przy zdecydowanej przewadze wroga, braku broni i amunicji, powstańcy nie byli w stanie dłużej bronić całkowicie już odizolowanej dzielnicy.
Pomieszczenie w piwnicy klasztoru oo. Jezuitów przy ul. Rakowieckiej 61 w Warszawie, w którym 2 VIII 1944 r. formacja SS zamordowała (przy użyciu granatów i broni palnej) zakonników i cywilów, w tym 10-letniego chłopca. Po dokonaniu zbrodni klasztor wraz z kaplicą został splądrowany. Widok pomieszczenia po usunięciu gruzów i zwęglonych zwłok, 1945 r.; zdjęcie z zasobu b. GKBZpNP, autor nieznany (fot. z zasobu IPN)
Ewakuacja i kapitulacja
26 września, kiedy cały Mokotów znajdował się od ponad 50 godzin pod ciężkim ogniem skoncentrowanych broni niemieckich, a siły powstańcze zostały ściśnięte w rejonie ograniczonym ulicami: Różaną, Kazimierzowską, Ursynowską i Puławską, podjęto decyzję o ewakuacji powstańców i cywilów kanałem z upadającej dzielnicy do Śródmieścia.
27 września rano na Mokotowie nadal trwało silne natarcie niemieckie, poza tym Niemcy wiedzieli już o drodze ewakuacji i starali się ją wszelkimi sposobami uniemożliwić.
Jednym z najbardziej tragicznych wydarzeń tego dnia było rozstrzelanie przez Niemców ok. 140 powstańców Pułku „Baszta”, zmuszonych do wyjścia z kanałów przy ul. Dworkowej, po tym jak zabłądzili i nie zdołali dotrzeć do Śródmieścia.
Strona tytułowa pisma powstańczego Mokotowa – „Baszta”, nr 3, specjalny, wydany 15 VIII 1944 r. z okazji Święta Żołnierza; z zasobu b. GKBZpNP (z zasobu IPN)
Ppłk Stanisław Kamiński „Daniel”, dowódca Pułku „Baszta”, i rtm. Lech Głuchowski „Jeżycki”, dowódca 7. Pułku Ułanów Lubelskich AK „Jeleń” (w powstaniu warszawskim walczył, dowodzony także przez „Jeżyckiego”, I Dywizjon tego pułku – jeden z najbardziej wykrwawionych oddziałów powstańczych); przed 15 IX 1944 r. (w tym dniu rtm. Głuchowski poległ). Zdjęcie z zasobu b. GKBZpNP, autor nieznany (fot. z zasobu IPN)
Zgrupowanie Pułku „Baszta” 1944 – 1946, Batalion „Bałtyk”, kompania „Warta”. Depozyt Waldemara Baczaka (z zasobu IPN)
Oddział powstańczy na ul. Krasickiego, sierpień – wrzesień 1944 r.; zdjęcie z zasobu b. GKBZpNP, autor nieznany (fot. z zasobu IPN)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
