Sowietyzacja państw i narodów Europy Środkowo-Wschodniej w latach 1944-1956 była efektem ekspansji sowieckiej na tym obszarze, spowodowanej sukcesami Armii Czerwonej na Froncie Wschodnim. W ich następstwie, państwa Wielkiej Trójki (USA, Wielka Brytania i Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich) na konferencjach w Teheranie (30 listopada-2 grudnia 1943), Jałcie (4-11 lutego 1945) i Poczdamie (16 lipca – 2 sierpnia 1945 r.) dokonały podziału Europy na strefy wpływów: sowiecką, obejmującą środkową i wschodnią część „Starego Kontynentu” oraz amerykańską, w skład której weszły kraje Europy Zachodniej.
„Wielka trójka” podczas obrad konferencji w Jałcie w lutym 1945 r. z udziałem przedstawicieli ZSRS, Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Siedzą od lewej: Winston Churchill, Franklin Delano Roosevelt, Józef Stalin. Zdjęcie ze zbioru kopii cyfrowych fotografii dokumentujących wydarzenia II wojny światowej pozyskanych z Narodowej Agencji Archiwów i Nagrań w College Park w stanie Maryland w USA (fot. z zasobu AIPN)
Propagandowa fotografia promująca utworzenie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego i jego pierwsze działania - wydanie Manifestu Lipcowego i przeprowadzenie reformy rolnej (fot. z zasobu AIPN)
Różne modele, wspólny kierunek
Idąca w ślad za tymi postanowieniami sowietyzacja krajów i narodów Europy Środkowo-Wschodniej (rozumiana jako przenoszenie wzorców prawno-ustrojowych i kulturowych ze Związku Sowieckiego do krajów podbitych) została zapoczątkowana militarnym podbojem, dokonanym wg trzech modeli:
– inkorporacji (obejmującej państwa bałtyckie oraz ziemie zachodnio białoruskie i zachodnio ukraińskie II RP wcielone bezpośrednio do ZSRS),
– eksportu rewolucji komunistycznej, który polegał na tym że w krajach, które zostały zajęte przez Armię Czerwoną, partie komunistyczne pod jej osłoną dokonywały transformacji systemu społeczno-politycznego w duchu sowieckim, ale pozostawiając tym państwom wszystkie atrybuty niepodległości, a więc własne wojsko, rząd, administrację i wymiar sprawiedliwości (Polska, Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria, Niemiecka Republika Demokratyczna),
– rodzimej rewolucji komunistycznej – przeprowadzanej tam, gdzie komuniści samodzielnie usunęli wojska niemieckie i stanowili dominującą siłę polityczną (Jugosławia, Albania).
Od 1948 roku, po 2-3 letnim okresie przejściowym, rozpoczął się właściwy okres przenoszenia sowieckich wzorców ustrojowych do krajów podbitych, nazywany najczęściej stalinizmem. Dopiero wówczas nastąpił okres niepodzielnych rządów partii komunistycznych. Ostatecznie zniknął demokratyczny system polityczny, zastąpiony scentralizowaną dyktaturą, z partią komunistyczną jako jedynym centrum decyzyjnym, któremu podlegały wszystkie instytucje państwa oraz organizacje społeczne.
Mapa polityczna Europy (Mały atlas geograficzny, 1948 r.)
Na co dzień obywateli trapiła cenzura prewencyjna, rządy policyjne, masowy terror oraz inwigilacja, która prowadziła do atomizacji i zastraszenia obywateli oraz likwidacji społeczeństwa obywatelskiego, stanowiącego sieć niezależnych od władzy stowarzyszeń i instytucji społecznych. Pod przymusem likwidowano indywidualne gospodarstwa chłopskie, wprowadzając kolektywny model rolnictwa. W życiu publicznym obowiązywała tylko jedna ideologia tzn. komunistyczna, a na każdym kroku podkreślano zależność od ZSRS.
Kraje Bloku Sowieckiego oddzielała od Zachodu „Żelazna Kurtyna”, ograniczająca do minimum kontakt ze światem zewnętrznym. Na co dzień obywateli dotykało zwalczanie religii, bieda, wszechobecna propaganda i terror.
Panowała też niewolnicza zależność od Związku Sowieckiego, która była widoczna poprzez obecność doradców sowieckich w aparacie bezpieczeństwa, wojsku, administracji. Symbolem sowietyzacji Polski był np. marszałek Konstanty Rokossowski – obywatel i marszałek sowiecki, który został Marszałkiem Polski, wicepremierem i ministrem obrony narodowej.
Sowiecki imperializm
Rozważając okoliczności podboju i przebudowy ustrojowej Europy Środkowo-Wschodniej, należy znaleźć odpowiedź na dość oczywiste pytanie, a mianowicie: dlaczego doszło do sowietyzacji Europy Środkowo-Wschodniej w latach 1944-1956, a Stalin nie pozostawił większego zakresu autonomii wewnętrznej podbitym krajom tego regionu, ujednolicając ich społeczno-polityczne systemy w tak dużym stopniu?
Powstaje przy tym pytanie, czy tak zaaranżowana uniformizacja życia publicznego, a nawet prywatnego, obywateli państw Bloku Sowieckiego była wymuszona względami bezpieczeństwa ZSRS w obliczu Zimnej Wojny i zagrożenia ze strony USA czy też jedynie częścią szerszego planu sowieckiej ekspansji militarnej na Europę oraz inne kontynenty świata?
Portrety Klementa Gottwalda i Józefa Stalina oraz flagi Czechosłowacji i Związku Sowieckiego w czasie zjazdu Komunistycznej Partii Czechosłowacji w 1947 roku (domena publiczna)
Komunistyczny plakat propagujący przyjaźń polsko-sowiecką
Najprawdopodobniej sowietyzacja społeczeństw i państw podbitych była pochodną strategii imperialnej Związku Sowieckiego, będącego kontynuatorem imperium rosyjskiego, które także zmierzało do politycznego i kulturowego ujednolicenia ziem stanowiących składowe części imperium. Tym niemniej, w tych rozważaniach należy wziąć również pod uwagę dość prozaiczne czynniki wewnętrzne, tzn. że tworząc imperium, złożone ze Związku Sowieckiego i państw satelickich, ZSRS musiał upodobnić w nich styl życia i poziom aspiracji materialnych do panujących w państwie sowieckim, tak aby nie drażnić i nie frustrować swoich własnych obywateli.
Natomiast, sam proces sowietyzacji miał zawsze wyznaczone dwa cele:
1. Niszczenie instytucji i zwolenników starego porządku, tzn. systemu kapitalistycznego i tradycyjnego społeczeństwa.
2. Budowę instytucji państwa komunistycznego, systemu władzy i jej zaplecza społecznego wg kryteriów politycznych i społecznych (klasowych), w zgodzie z zasadami ideologii marksizmu-leninizmu w wydaniu stalinowskim oraz bieżącymi potrzebami Bloku Sowieckiego.
* * *
Zakończony w większości przypadku sukcesem, proces sowietyzacji doprowadził do ujednolicenia systemów politycznych i społecznych państw Europy Środkowo-Wschodniej, ale nie zapobiegł ich zróżnicowaniu.
Najskuteczniej zrealizowano go w Niemieckiej Republice Demokratycznej – pod bezpośrednim naciskiem Armii Radzieckiej, przy masowej początkowo emigracji jej niezadowolonych obywateli do Niemiec Zachodnich oraz dzięki specyficznej kulturze Niemców. W najmniejszym stopniu udał się w Polsce, gdzie pozostało rolnictwo indywidualne i niezależny od władz Kościół katolicki.
W pozostałych krajach funkcjonowały podstawowe mechanizmy i instytucje systemu stalinowskiego, niemniej po wielkich buntach społecznych w Polsce i na Węgrzech w 1956 r. ich przywódcy stopniowo rezygnowali z ambicji kontrolowania życia prywatnego obywateli i masowego terroru.
Poznański czerwiec 1956. Demonstranci podczas przemarszu z jednym z transparentów (fot. z zasobu AIPN )
