Urodził się 26 sierpnia 1883 r. w Tarnopolu. Był synem Wojciecha i Marceli z domu Hrycyna, z pochodzenia Ukrainki.
Od konspiracji do konspiracji
Wychowywany w duchu polskiego patriotyzmu, już jako uczeń gimnazjum założył tajną organizację niepodległościową. Po pewnym czasie włączył ją do „Promienistych” – działającego w Galicji związku młodzieży socjalistycznej.
Prawdopodobnie w roku 1903 wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej. Po rozłamie PPS pod koniec 1906 r. m.in. z Józefem Piłsudskim współtworzył PPS-Frakcję Rewolucyjną, do której weszli działacze opowiadający się za walką zbrojną o niepodległość.
W 1909 r. w Rzymie Pużak wykonał partyjny wyrok śmierci na Edmundzie Tarantowiczu ps. „Albin”, członku PPS, który po swoim aresztowaniu wydał carskiej ochranie kilkudziesięciu działaczy organizacji. W roku 1911 Pużaka aresztowano, po dwóch latach śledztwa skazano na 8 lat ciężkich robót, a następnie na zesłanie na Syberię. Więziony był w carskich więzieniach w Warszawie i Piotrogrodzie, a od 1915 r. – w owianej złą sławą twierdzy Szlisselburg.
Zdjęcie sygnalityczne Kazimierza Pużaka, wykonane w siedzibie Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie w 1947 r. Fot. z zasobu IPN
Uczestnicy procesu przywódców organizacji „Wolność – Równość – Niepodległość”. Na zdjęciu m.in. oskarżeni: w drugim rzędzie od lewej – Kazimierz Pużak, Wiktor Krawczyk, w trzecim rzędzie od lewej, obok strażnika – Feliks Misiorowski, Ludwik Cohn. Fot. z zasobu NAC
Zwolniony wraz z pozostałymi więźniami Szlisselburga po wybuchu rewolucji lutowej, pod koniec 1918 r. przyjechał do Polski, gdzie wkrótce doczekał dnia odzyskania niepodległości. W latach 1919–1935 był posłem na Sejm RP z listy PPS. W czasie zamachu majowego 1926 r. jego partia na samym początku poparła Piłsudskiego, potem jednak przeszła do opozycji parlamentarnej. Aż do 1939 r. Pużak pełnił w PPS funkcję sekretarza generalnego.
Po wybuchu wojny we wrześniu 1939 r. odrzucił propozycję ewakuacji z Warszawy. Pod niemiecką okupacją niezwłocznie zajął się tworzeniem tajnych struktur partyjnych – został sekretarzem generalnym organizacji Wolność – Równość – Niepodległość, kontynuującej działalność PPS. Został również komendantem Gwardii Ludowej WRN, stanowiącej jej pion wojskowy.
Kazimierz Pużak był jednym z czołowych organizatorów życia politycznego w warunkach konspiracji. W latach 1940–1941 oraz 1943–1944 aktywnie działał w Politycznym Komitecie Porozumiewawczym – międzypartyjnym gremium działającym na terenie Polski w porozumieniu z rządem na uchodźstwie. Potem (1944–1945) był przewodniczącym Rady Jedności Narodowej – odpowiednika parlamentu w Polskim Państwie Podziemnym.
Mimo ponawianych prób namówienia go na emigrację (w maju 1944 r. prezydent RP Władysław Raczkiewicz wysunął nawet propozycję nominowania Pużaka na swojego następcę), pozostał w okupowanym kraju. Wziął udział w Powstaniu Warszawskim, chociaż komendant AK Tadeusz Komorowski „Bór” oraz delegat rządu na kraj Jan Stanisław Jankowski decyzję o tym zbrojnym wystąpieniu podjęli ostatecznie bez jego udziału.
Liczący już ponad 60 lat Kazimierz Pużak przeszedł powstańczą drogę: 6 sierpnia przedostał się pod ostrzałem z Woli na Starówkę, a następnie, w nocy z 25 na 26 sierpnia, kanałami do Śródmieścia. Wielokrotnie podejmował wysiłki dyplomatyczne na rzecz pomocy dla walczącej stolicy. Po upadku powstania wraz z ludnością cywilną opuścił miasto i zamieszkał w Piotrkowie Trybunalskim.
Procesy i prześladowania
Pomimo wielkiego rozgoryczenia ustaleniami konferencji wielkich mocarstw w Jałcie, w imieniu RJN Pużak zdecydował o podjęciu negocjacji z władzami komunistycznymi, w imieniu PPS zaś – o wyjściu z podziemia. Pod koniec marca 1945 r. wraz z 15 innymi przywódcami Polskiego Państwa Podziemnego został podstępnie aresztowany przez NKWD i uprowadzony do Moskwy, gdzie w tzw. procesie szesnastu osądzono ich i skazano. Pużak otrzymał wyrok 1,5 roku więzienia, na mocy amnestii z 1 listopada 1945 r. został zwolniony.
Część działaczy PPS zdecydowała się na współpracę z nowymi władzami. Pużak nie miał już żadnych złudzeń w tej sprawie, dlatego wraz z grupą działaczy WRN postanowił przejść z powrotem do konspiracji. Stali oni na stanowisku zdecydowanie antykomunistycznym i antysowieckim. Na przełomie maja i czerwca 1947 r. Kazimierz Pużak i jego najbliżsi współpracownicy zostali aresztowani. Sądzeni byli w pokazowym procesie przywódców WRN, a jego tło stanowiła akcja „zjednoczeniowa”, w wyniku której Polska Partia Robotnicza wchłonęła PPS, tworząc Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą.
![Strona nr 34 z albumu pt. „Z historii walk funkcjonariuszy UB, MO i żołnierzy KBW z wrogim podziemiem” (fotokopia). Strona wybrakowana – zawiera jedną fotografię. Pod nią znajduje się podpis: „Przywódcy WRN na ławie oskarżonych – Dziagielewski [właśc. Dzięgielewski], Stam de Strem [właśc. Szturm de Sztrem], Edin [właśc. Cohn], Krawczyk, Pużak” Fot. z zasobu IPN](/dokumenty/zalaczniki/166/166-187134.jpg)
Strona nr 34 z albumu pt. „Z historii walk funkcjonariuszy UB, MO i żołnierzy KBW z wrogim podziemiem” (fotokopia). Strona wybrakowana – zawiera jedną fotografię. Pod nią znajduje się podpis: „Przywódcy WRN na ławie oskarżonych – Dziagielewski [właśc. Dzięgielewski], Stam de Strem [właśc. Szturm de Sztrem], Edin [właśc. Cohn], Krawczyk, Pużak” Fot. z zasobu IPN
Oskarżeni w procesie pokazowym przywódcy PPS-WRN wśród strażników – zdjęcie z albumu. Widoczni na zdjęciu, od lewej: w pierwszym rzędzie – Józef Dzięgielewski (podpierający twarz dłonią) i Tadeusz Szturm de Sztrem, w drugim rzędzie – Ludwik Cohn (w okularach) i Wiktor Krawczyk, w ostatnim rzędzie – Kazimierz Pużak. Fot. z zasobu IPN
W Archiwum IPN wśród materiałów dotyczących Kazimierza Pużaka znajduje się m.in. obszerny zbiór akt ze wspomnianego procesu przywódców PPS-WRN. Akt oskarżenia jest obszerną wykładnią stosunku nowych władz do przeciwników politycznych z PPS, oskarżanych o
„nadanie partii [PPS] kierunku sprzecznego z interesem klasy robotniczej, kierunku nacjonalistycznego, zaborczego i antysowieckiego”.
W dokumencie mowa jest też m.in. o „pierwszej wojnie imperialistycznej”, Polsce „wyzwolonej w wyniku zwycięskiej rosyjskiej Rewolucji Październikowej” oraz o „pierwszym w świecie państwie socjalistycznym – ZSRR”.
Postanowienie starszego oficera śledczego MBP kpt. Józefa Duszy o pociągnięciu Kazimierza Pużaka do odpowiedzialności karnej. Warszawa, 6 marca 1948 r. Ze zbiorów IPN
Akt oskarżenia przywódców PPS-WRN, 30 października 1948 r. zatwierdzony przez wicedyrektora Departamentu Śledczego MBP ppłk. Adama Humera (pierwsza strona).. Warszawa, październik 1948 r. (sygn. IPN BU 0259/310 t. 1)
Akt oskarżenia przywódców PPS-WRN (druga strona). Październik 1948 r. Ze zbiorów IPN
Notatka funkcjonariusza MSW podsumowująca sprawę kontrolno-śledczą przywódców PPS-WRN. W dokumencie znajduje się zestawienie wyroków, jakie zasądzone zostały poszczególnym osobom przez WSR w Warszawie w listopadzie 1948 r. Warszawa, 30 października 1971 r. Ze zbiorów IPN
19 listopada 1948 r. Kazimierz Pużak został skazany na 10 lat więzienia, przy czym w wyniku amnestii wyrok skrócono do lat 5, w połączeniu z utratą na 5 lat praw publicznych i honorowych oraz przepadkiem całego mienia na rzecz skarbu państwa. Początkowo był osadzony w więzieniu mokotowskim w Warszawie, potem w Rawiczu.
Niezłomna postawa Kazimierza Pużaka podczas śledztwa i procesu, a następnie podczas pobytu w zakładach karnych – kiedy był już starszym, schorowanym człowiekiem – ugruntowała jego legendę jako wielkiego ideowca i patrioty. Zmarł 30 kwietnia 1950 r. w więzieniu w Rawiczu. Wiadomo, że przebywał tam w złych warunkach i traktowano go bardzo brutalnie.
Postać Kazimierza Pużaka nie przestała niepokoić władz komunistycznych nawet po śmierci. W zbiorach Archiwum IPN zachowała się notatka płk. K. Sławińskiego z Departamentu III MSW dotycząca znalezionego maszynopisu wspomnień Kazimierza Pużaka. Praca tego nieprzejednanego antykomunisty, powielana w podziemiu, z punktu widzenia aparatu rządzącego była wysoce szkodliwa. W podsumowaniu jest mowa o podjęciu kroków zmierzających do „ustalenia inicjatorów kolportażu i przejęcia materiałów”.
Znamienne jest zdanie dotyczące uczestnictwa Pużaka w moskiewskim procesie przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, tzw. procesie szesnastu:
„Skazany w procesie byłych organizatorów i przywódców nielegalnych ugrupowań politycznych i wojskowych działających na zapleczu Armii Czerwonej”.
Notatka płk. K. Sławińskiego z Departamentu III MSW dotycząca znalezionego maszynopisu wspomnień Kazimierza Pużaka (pierwsza strona). Warszawa, 11 września 1973 r. Ze zbiorów IPN
* * *
Jeden ze współwięźniów Pużaka z Rawicza – dramatopisarz Janusz Krasiński, również osądzony z powodów politycznych – poświęcił mu sztukę pt. „Krzak gorejący” (1995; ponowna publikacja w tomie dramatów J. Krasińskiego pod tym samym tytułem, Wyd. IBL PAN, 2013).
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
