Podczas kongresu zjednoczeniowego jedenastu organizacji kombatanckich zwołanego w Warszawie w dniach 1 i 2 września 1949 r. – utworzono Związek Bojowników o Wolność i Demokrację, zrzeszający także dyspozycyjnych wobec komunistycznych władz księży „patriotów”. Pierwszego dnia prezydent i przywódca Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Bolesław Bierut spotkał się w Belwederze z kilkudziesięcioma duchownymi.
„Polsce powinniśmy służyć tak, jak nas na to stać – z całego serca, ze wszystkich sił […]. Powinniśmy wszyscy, na ile nas stać, czynić wszystko, aby ludowi pracującemu pomagać w tej pracy, ożywiać jego wolę, napełniać go otuchą, budzić w nim radość twórczej pracy. Sądzę, że jest to zadanie, które nie kłóci się ani z wiarą, ani z obowiązkami ludzi pracujących w służbie duchowej, z obowiązkami duchowieństwa”
– przemawiał. Spotkanie księży z Bierutem zostało symbolicznie i propagandowo „wzmocnione” przez wyjątkowy „dar” – środki przekazane przez sekretarza generalnego KC PZPR na… budowę katolickiej świątyni.
Ks. Ambroży Dykier pokazuje delegacji księży „patriotów” – członków Okręgowej Komisji Księży województwa gdańskiego postępy w budowie kościoła pw. św. Michała Archanioła w Sopocie (fot. z zasobu AAN)
Hojny dar głowy państwa
Wśród duchownych, którzy spotkali się z Bierutem, był ks. Ambroży Dykier z województwa gdańskiego. Relacjonując wydarzenia z Warszawy stwierdził że wszyscy – bez względu na przekonania –
„znaleźli punkty styczne, łączące każdego, któremu dobro Polski leży na sercu […]. Te punkty styczne to pragnienie utrzymania pokoju na świecie i chęć budowy Polski Ludowej”.
Dodał jednocześnie, że „im wyższy jest dobrobyt, tym bardziej podnosi się etyka i moralność”, a w tej dziedzinie stoją wielkie zadania przed Kościołem,
„który powinien popierać to wszystko, co zmierza do dobrobytu narodu”.
Bierut poprosił duchownych, by zwracali się do niego „z bolączkami”, a on nad każdą skwapliwie się pochyli i postara się pomóc. Jeszcze podczas samego kongresu z taką „trudną sprawą” do prezydenta zwrócił się ks. Dykier. Duchowny prosił o pomoc w budowie kościoła pw. św. Michała Archanioła w Sopocie, którym administrował od maja 1946 r.
Niedługo później, we wrześniu 1949 r. – zgodnie z wcześniejszą deklaracją ‒ prominentny ksiądz „patriota” otrzymał na budowę sopockiej świątyni „dar” od Bieruta w kwocie 100 tys. zł, które prezydent
„przyznał ze swych osobistych funduszy”.
Przekazane przez przywódcę PZPR środki stanowiły głęboko przemyślany zabieg propagandowy – miały świadczyć o dobrej woli władz wobec katolików. Równocześnie stanowiły element złożonej polityki wyznaniowej komunistów, których głównym celem było doprowadzenie do trwałego podziału wśród katolickiego duchowieństwa i głębokiego rozłamu w Kościele.
W odpowiedzi na „gest dobrej woli” Bieruta ks. Dykier odpisał prezydentowi:
„Tak hojny osobisty dar głowy państwa jest najlepszym dowodem, że rząd Polski Ludowej pragnie zaspokoić także potrzeby religijne najszerszych mas wiernych”.
Ks. Ambroży Dykier dziękuje Bolesławowi Bierutowi za środki przekazane na budowę sopockiego kościoła (fot. z zasobu AIPN)
Na postawę ks. Dykiera zareagowała gdańska kuria na czele z administratorem apostolskim Andrzejem Wronką. Rządca diecezji gdańskiej zarzucił kapłanowi „samowolne rozmowy” z prezydentem Bierutem i nadmierne zaangażowanie polityczne.
17 czerwca 1950 r. postanowieniem Bolesława Bieruta „za zasługi w pracy społecznej” ks. Dykier otrzymał Złoty Krzyż Zasługi.
Władze pomogły zdobyć materiały
Uroczysty akt poświęcenia kamienia węgielnego sopockiej świątyni z 1951 r. (wtedy wybudowany został dolny kościół) opisywany był na łamach ogólnopolskiej prasy, m.in. w „Ilustrowanym Kurierze Polskim”:
„Wielkie zasługi w przeprowadzeniu zbiórki wśród społeczeństwa położył znany patriota ks. Ambroży Dykier, zaś PMRN Sopot przydzieliło odpowiedni plac pod budowę przyszłego kościoła – pomnika wdzięczności za przyłączenie tych ziem do Macierzy”.
Jak relacjonowała dalej gazeta, w uroczystości wzięły udział „tysięczne rzesze wiernych” (według administracji wyznaniowej w wydarzeniu uczestniczyło ok. 600–700 osób, w tym ok. 25 duchownych), a także przedstawiciele władz państwowych i duchowieństwo, m.in. wikariusz kapitulny diecezji gdańskiej ks. Jan Cymanowski oraz generalny dziekan WP ks. Roman Szemraj.
Ks. Dykier podczas oficjalnego przemówienia podkreślił dużą pomoc władz,
„które w pełni zrozumienia pozytywnie ustosunkowały się do budowy kościoła, przydzielając plac oraz umożliwiając zdobycie materiałów”.
Duchowny zaznaczył też, że pierwszym ofiarodawcą był prezydent Bierut.
W czasie uroczystości ks. Dykier został mianowany przez rządcę diecezji gdańskiej proboszczem parafii. Jak jednak informował Referat do spraw Wyznań, większość zaproszonych księży nie przybyła na uroczystość:
„Ciekawym jest fakt, że z samej kurii w Oliwie oprócz ks. Cymanowskiego nie było nikogo. Na nieobecność kanclerza ks. Mirynowskiego zwracali uwagę nawet księża”.
W kwietniu 1951 r. miało miejsce uroczyste poświęcenie kamienia węgielnego pod budowę kościoła pw. św. Michała Archanioła w Sopocie. Ks. Ambroży Dykier oprowadza gości po placu budowy i częściowo wzniesionej świątyni (fot. z zasobu AIPN)
W kwietniu 1951 r. miało miejsce uroczyste poświęcenie kamienia węgielnego pod budowę kościoła pw. św. Michała Archanioła w Sopocie. Ks. Ambroży Dykier oprowadza gości po placu budowy i częściowo wzniesionej świątyni (fot. z zasobu AIPN)
Złożony życiorys
Kim był ks. Ambroży Dykier, którym propagandowo posłużył się Bolesław Bierut? Wyświęcony w 1937 r. duchowny, w czasie II wojny światowej był więziony przez Niemców w koszarach w Bydgoszczy i obozie przejściowym dla osób cywilnych w Pile. W 1940 r. został skierowany na roboty rolne w Śluzie, a następnie Borowcu (powiat kościerski).
W czerwcu 1942 r. został wpisany do III grupy na Niemieckiej Liście Narodowościowej (Deutsche Volksliste, DVL, pot. Volkslista), a kilka miesięcy później wcielony do Wehrmachtu, gdzie od końca 1943 r. do końca marca 1944 r. czynnie służył jako grenadier pancerny w jednostce koło Augsburga. Następnie zdezerterował z niemieckich sił zbrojnych i przedostał się do Francji, gdzie w listopadzie 1944 r. przyłączył się do I Batalionu Strzelców Wileńskich jako kapelan. Kolejno został przeniesiony do Wielkiej Brytanii, gdzie w stopniu kapitana pełnił funkcję kapelana wojskowego rejonu miasta Glasgow, a następnie od lipca 1945 r. do stycznia 1946 r. przy Centrum Wyszkolenia Pancernego i Technicznego oraz szkole podchorążych w Catterick w Anglii. Od stycznia do kwietnia 1946 r. był głównym duszpasterzem dla wszystkich polskich obozów repatriacyjnych w Szkocji.
Ks. Ambroży Dykier wielokrotnie przewodniczył zjazdom, zebraniom, spotkaniom księży „patriotów” województwa gdańskiego. Oprócz jawnej propaństwowej działalności kapłan współpracował również z UB jako informator ps. „Wolny”. Wśród parafian został zapamiętany jako dobry duszpasterz, sprawny organizator i skuteczny budowniczy kościoła pw. św. Michała Archanioła w Sopocie (fot. z zasobu AAN)
Po wojnie ksiądz Dykier pozostawał jednym z liderów środowiska duchownych „postępowych” w województwie gdańskim (pełnił kolejno funkcje członka prezydium Okręgowej Komisji Księży, członka zarządu OKK, wiceprezesa i prezesa OKK). Wielokrotnie przewodniczył lokalnym zjazdom, zebraniom, spotkaniom księży „patriotów”. Był także jednym z najważniejszych duchownych „postępowych” w skali kraju, aktywnie organizując ruch na poziomie ogólnopolskim. Oprócz jawnej propaństwowej działalności współpracował również z aparatem bezpieczeństwa jako informator ps. „Wolny”. Został zwerbowany „za pieniądze” 2 kwietnia 1949 r., jeszcze przed powstaniem Głównej Komisji Księży.
Parafianie kościoła pw. św. Michała Archanioła w Sopocie w 1957 r. pisali do kurii gdańskiej:
„Ks. proboszcz [Dykier] – dobry gospodarz, parafianie są bardzo, bardzo zadowoleni. Wybudował w tak ciężkich czasach kościół, gdzie inni wzięli pieniądze w kieszeń i poszli”.
Dobrą pamięć o ks. Dykierze wśród parafian potwierdzał jeden z sopockich księży (prosząc o zachowanie anonimowości):
„Kiedy chodzę po kolędzie, ludzie wspominają dobrze ks. Dykiera jako zaangażowanego duszpasterza i budowniczego. To są właściwie same pozytywne relacje”.
Ks. Dykier proboszczem parafii pw. św. Michała Archanioła w Sopocie był do swojej śmierci w 1972 r.
Więcej na temat ruchu duchownych „postępowych” można przeczytać w książce Jana Hlebowicza Polityka na ambonie. Środowisko księży „patriotów” w województwie gdańskim w latach 1950–1956 (Gdańsk–Warszawa 2024)
