Działania przeciwko BC prowadzono co najmniej od lutego 1947 r., początkowo pod kryptonimem „BC-Giełda”. Plany działań operacyjnych sporządzono 18 i 19 lutego 1947 r., a adnotacja z decyzją o wszczęciu rozpracowania nosiła datę: 20 luty 1947 r.
British Council na celowniku bezpieki
Formalne postanowienie o wszczęciu agenturalnego rozpracowania obiektowego o kryptonimie „Instytucja” zapadło 1 grudnia 1948 r., ale jako datę rozpoczęcia rozpracowania podano 21 lutego 1947 r. Sprawę prowadził Wydział II Departamentu I MBP, który odpowiadał za kontrwywiad, co wyjaśnia zajęcie się przez ten departament placówką podejrzewaną o szpiegostwo na rzecz brytyjskiego wywiadu.
Tytułowa „Instytucja” to warszawski instytut British Council, czyli oddział brytyjskiej instytucji do spraw współpracy kulturalnej i edukacyjnej poza granicami Zjednoczonego Królestwa.
Część rozległej dokumentacji sprawy zniszczono. Zachowane akta są typowe dla wielu podobnych spraw, zebrano w nich m.in. doniesienia tajnych współpracowników i opracowania funkcjonariuszy. Dokumenty związane z inwigilacją BC dotyczyły w dużej mierze działań z lat sześćdziesiątych XX w., okresu gomułkowskiego, kiedy zorganizowana opozycja był nieliczna, a kontrola życia społecznego bardzo szczelna.
Miedzy Józefem Stalinem, a Piusem XI
Poniżej prezentujemy plan sytuacyjny pochodzący z początkowego okresu prowadzenia sprawy obiektowej „Instytucja”. Należy on do kategorii materiałów kartograficznych sporządzanych do celów operacyjnych, rzadszej niż doniesienia agenturalne, choć nie unikalnej.
Plan sytuacyjny położenia biura British Council w Warszawie, sporządzony przez MBP (z zasobu IPN)
Ulica Górnośląska w kierunku ulicy Myśliwieckiej, lata 50. XX wieku (NAC)
Widok od ul. Kruczej w kierunku ul. Koszykowej. Lata 50. XX wieku (NAC)
Szkic jest niedatowany, ale jego powstanie można wiązać z dokumentem dotyczącym tzw. technicznego planu opracowania sprawy „BC-Giełda” z 19 lutego 1947 r. Prosty planik, pozbawiony legendy i wskazania skali, nie stanowił mapy, a w klasyfikacji kartograficznej może być uznany co najwyżej za szkic sytuacyjny. Na planie, obrazującym mały fragment siatki warszawskich ulic, czerwonym przekreślonym kwadratem zaznaczono ówczesną siedzibę British Councilprzy ul. Górnośląskiej 39 (poniżej wyróżnionych pogrubieniem schodków przerywających jezdnię, którymi również dziś można się przespacerować).
Dla czytelnika zaskakujące mogą być dwie – zlokalizowane w sąsiedztwie ulicy Wiejskiej (pomiędzy 26 listopada 1946 r. a 26 marca 1949 r. formalnie ul. Ignacego Daszyńskiego, czego jednak nie uwzględniono na szkicu, gdyż jest mało prawdopodobne, aby powstał on przed 26 listopada 1946 r.) – nazwy występujące na planie: ul. Piusa XI (jeszcze przedwojenna) i al. Stalina (nadana 5 marca 1945 r., od ul. Nowy Świat/Placu Trzech Krzyży do Placu Na Rozdrożu). To ówczesne nazwy widocznych odcinków odpowiednio dzisiejszych: ulicy Pięknej i Alei Ujazdowskich.
Papież Pius XI
Ulicę Piusa XI (Achille Ratti, późniejszy papież Pius XI, jako nuncjusz zasłużył się Polsce w czasie wojny z bolszewikami) zmieniono w 1949 r. – nawiązując do wcześniejszej nazwy – na ul. Piękną. W miejsce Alei im. Marszałka Józefa Stalina przywrócono w 1956 r. historyczną nazwę Aleje Ujazdowskie.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
