Chociaż Piłsudski miał w kraju wielu wrogów, zwłaszcza po przeprowadzonym przez niego zamachu majowym 1926 r., ogół obywateli Polski uznawał nieocenione zasługi Marszałka dla odzyskania niepodległości, zwycięstwa nad bolszewikami, a także organizowania polskiego wojska i spójnej administracji po czasach zaborów. Mimo wszystkich kontrowersji wokół obozu sanacji i sprawowanych przezeń rządów autorytarnych, w niezliczonych artykułach prasowych i drukach ulotnych powstałych po śmierci Piłsudskiego powszechnie nazywano go „Wskrzesicielem naszego Państwa” oraz „Wodzem Narodu”.
Pierwsza strona czasopisma „Hasło” (1935, nr 20), informująca o śmierci Józefa Piłsudskiego, która nastąpiła 12 maja 1935 r. o godz. 20.45. Tarnów, 16 maja 1935 r. Ze zbiorów Jagiellońskiej Biblioteki Cyfrowej
Z Warszawy do Krakowa
Zaraz po śmierci Marszałka, spowodowanej ciężką chorobą, ogłoszono żałobę narodową i rozpoczęto przygotowania do uroczystości pogrzebowych. Nigdy dotąd pochówek znanej osobistości nie odbył się w Polsce na taką skalę i z taką oprawą medialną.
Zwracała uwagę imponująca liczba przybyłych polityków, wojskowych, duchowieństwa różnych wyznań, gości z zagranicy i zwykłych obywateli, którzy osobiście albo przynajmniej za pośrednictwem swoich przedstawicieli chcieli towarzyszyć Piłsudskiemu w ostatniej ziemskiej drodze. Rzucała się w oczy także rozbudowana symbolika uroczystości – akcenty wileńskie, wojskowe i patriotyczne nawiązywały do najważniejszych sfer życia Marszałka.
Przez trzy dni ciało Piłsudskiego wystawione było w Belwederze. Tam ostatni hołd składali zmarłemu przedstawiciele wojska. Następnie, 15 maja wieczorem, trumnę przewieziono do katedry św. Jana Chrzciciela, gdzie przez cały kolejny dzień mogli się z Marszałkiem pożegnać zwykli obywatele. 17 maja w katedrze została odprawiona msza żałobna, po czym ulicami Warszawy kondukt pogrzebowy dotarł do Pola Mokotowskiego, gdzie odbyła się uroczysta defilada wojskowa. Stamtąd laweta z trumną została przeciągnięta do pociągu, który ruszył do Krakowa.
Warta honorowa przy trumnie Józefa Piłsudskiego w Belwederze. Nad głową Marszałka umieszczono trzy przybrane kirem sztandary Wojska Polskiego – z 1831 r., z 1863 r. oraz legionowy. W dłonie zmarłego wetknięto wizerunek Matki Boskiej Ostrobramskiej. Warszawa, 13–14 maja 1935 r. Fot. NAC
Tłumy ludzi przed Belwederem żegnające zmarłego Marszałka. Warszawa, 13–14 maja 1935 r. Fot. NAC
Ostatni akt pożegnania Józefa Piłsudskiego w stolicy, uroczystość na Polu Mokotowskim (obecnie park noszący imię Marszałka). Na zdjęciu generałowie Wojska Polskiego ciągnący platformę z trumną po torach przygotowanych specjalnie na tę okazję, prowadzących do stacji kolejowej. Warszawa, 17 maja 1935 r. Fot. z zasobu IPN
Przez Polskę
Pochowanie Piłsudskiego w katedrze wawelskiej wcale nie było oczywiste. Formalnie nie był on bowiem głową państwa, a do tego przed laty zmienił wyznanie na luterańskie (aby móc w 1899 r. poślubić rozwódkę, na co nie zgadzał się Kościół katolicki). Ostatecznie jednak, za zgodą samego papieża, ciało Marszałka zostało pochowane właśnie w miejscu, gdzie spoczywają polscy królowie.
Pociąg z trumną Piłsudskiego wyjechał ze stolicy 17 maja o godzinie 19.45. Podążał bardzo powoli, miał kilka przystanków, a na innych mijanych stacjach zwalniał do 10 km/h. W sumie ta ostatnia podróż Marszałka, z Warszawy do Krakowa, trwała ok. 13 godzin. Mimo nocnej pory i niesprzyjającej pogody (wieczorem burza, w nocy deszcz) na trasie pociągu żegnały zmarłego tłumy. Palono ogniska, modlono się i rzucano kwiaty na tory. Świadkowie tych wydarzeń zgodnie wspominają, że wszystko to wywarło na nich silne wrażenie.
Ulotka z apelem do mieszkańców Łomży o udział w uroczystości pożegnania przedstawicieli miejscowej 18. Dywizji Piechoty udających się na pogrzeb Józefa Piłsudskiego do Warszawy. Również w taki sposób wielkie rzesze ludzi symbolicznie wzięły udział w ostatnim pożegnaniu Marszałka. 14 maja 1935 r. Ze zbiorów Biblioteki Narodowej (Polona)
Msza żałobna odbyła się 18 maja o godzinie 11.00 w kościele Mariackim, potem kondukt pogrzebowy, ciągnący się na kilka kilometrów, ruszył na Wawel. Trumna z ciałem Marszałka jechała na lawecie armatniej zaprzężonej w sześć koni, prowadzonych przez oficerów. Przykryta była suknem z godłem państwowym; na trumnie znajdowały się czapka legionowa, szabla i buława marszałkowska, leżące na poduszce. Na cześć Marszałka dwukrotnie zabrzmiał dzwon Zygmunt, uruchamiany przy okazji najważniejszych dla Polski świąt i wydarzeń.
Uroczystości pogrzebowe Józefa Piłsudskiego, rozpoczęte rano 13 maja 1935 r. w Warszawie, zakończyły się w Krakowie 18 maja około godziny 14.00. Każdy ich etap był pieczołowicie dokumentowany w formie fotograficznej, filmowej i radiowej.
Przedstawiciele Wojska Polskiego i uczelni krakowskich oraz mieszkańcy miasta i przybyli goście oczekujący na placu Kolejowym (obecnie plac Jana Nowaka-Jeziorańskiego) na przejście konduktu pogrzebowego Józefa Piłsudskiego. Kraków, 18 maja 1935 r. Fot. z zasobu IPN
Kondukt pogrzebowy Józefa Piłsudskiego mijający krakowski Barbakan. Bezpośrednio za trumną widoczne żona i córki zmarłego, w żałobnych welonach. 18 maja 1935 r. Fot. z zasobu IPN
Tłumy ludzi na wzgórzu wawelskim żegnające Marszałka tuż przed miejscem wiecznego spoczynku. Na pierwszym planie żołnierze WP, ustawieni wzdłuż trasy konduktu pogrzebowego. 18 maja 1935 r. Fot. z zasobu IPN
* * *
Serce Marszałka zostało pochowane w Wilnie – początkowo w kościele św. Teresy, a w pierwszą rocznicę śmierci – w grobie matki Piłsudskiego, na wileńskiej Rossie. Pochówek ten również zgromadził tłumy.
Uroczystości pogrzebowe serca Józefa Piłsudskiego w kościele św. Teresy w Wilnie, gdzie początkowo spoczęło jego serce (na zdjęciu – w srebrnej urnie, przed trumną z ciałem matki Marszałka, Marii z Billewiczów Piłsudskiej). Drugi z prawej widoczny gen. Kazimierz Sosnkowski, przewodniczący komitetu pogrzebowego Józefa Piłsudskiego. 18 maja 1935 r. Fot. Leonard Siemaszko. Fot. z zasobu IPN
Weterani powstania styczniowego 1863 r. w kondukcie żałobnym podczas uroczystości złożenia urny z sercem Józefa Piłsudskiego na cmentarzu na Rossie. Wilno, 12 maja 1936 r. Fot. ze zbiorów Biblioteki Narodowej (Polona)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
