Impulsem dla powstania „WiP” stała się głośna sprawa Marka Adamkiewicza, który po powołaniu do wojska w 1984 r. odmówił złożenia przysięgi wojskowej, która zawierała zobowiązanie do obrony pokoju w braterskim przymierzu z armią sowiecką.
Nie ma pokoju nigdzie tam, gdzie stworzono systemy państwowej represji
Wyrokiem Wojskowego Sądu Garnizonowego w Szczecinie 18 grudnia 1984 r. Adamkiewicz został skazany na 2,5 roku pozbawienia wolności. W jego obronie działacze Niezależnego Zrzeszenia Studentów zorganizowali w dniach 17–23 marca 1985 r. głodówkę protestacyjną w kościele św. Krzysztofa w Podkowie Leśnej.
14 kwietnia w Krakowie ogłoszono deklarację założycielską. Jak stwierdzili sami sygnatariusze, w podjętej inicjatywie inspirowali się pokojowymi orędziami papieża Jana Pawła II.
„Warunkiem zaistnienia pokoju w życiu politycznym państw i narodów jest skuteczne zagwarantowanie wszystkim ludziom wolności osobistej. Nie ma pokoju nigdzie tam, gdzie stworzono systemy państwowej represji, przymusu ideologicznego, gdzie pozbawiono jednostkę prawa do samodzielności, inicjatywy, gdzie zlikwidowano tradycyjne wartości polityczne! Nie ma więc pokoju w rządzonej przez komunistów Polsce”
– zapisano w deklaracji. 2 maja do Ruchu przystąpiła grupa z Warszawy, a w następnych miesiącach dołączały do niego kolejne osoby z kilkunastu miast Polski.
Deklaracja założycielska Ruchu „Wolność i Pokój” z 14 kwietnia 1985 r. (z zasobu AIPN)
Kolejne strony I deklaracji ideowej Ruchu „Wolność i Pokój” z 17 listopada 1985 r. (z zasobu AIPN)
Meldunek o założeniu SOR krypt. „Pacyfiści” z 10 stycznia 1986 r. (z zasobu AIPN)
Przeciw przemocy i… atomowi
Najbardziej charakterystyczna dla działalności „WiP” była kwestia sprzeciwu wobec obowiązkowej służby wojskowej i treści składanej przysięgi. Odsyłano do Ministerstwa Obrony Narodowej książeczki wojskowe, organizowano liczne protesty głodowe w obronie uwięzionych, w tym: głodówkę kobiet w kościele w Podkowie Leśnej w marcu 1985 r., a także głodówki w kościołach w Bydgoszczy we wrześniu 1987 r., w Warszawie w grudniu 1987 r. oraz we Wrocławiu w maju 1988 r.
„Wipowcy” aktywnie działali również w obronie środowiska naturalnego, czego efektem były pikiety, protesty i demonstracje, organizowane po katastrofie w Elektrowni Jądrowej w Czarnobylu, przeciwko składowaniu odpadów radioaktywnych w Międzyrzeczu czy przeciwko budowie Elektrowni Jądrowej „Żarnowiec”. Wszystkie podejmowane akcje bez przemocy były prowadzone jawnie, co również było pewnym novum dla opozycji antykomunistycznej.
Marek Adamkiewicz, ok. 1986 r. (fot. z zasobu AIPN)
Transparent z białego płótna 8 lutego 1988 r. zawieszony na dachu PDT „Jedynak” w Bydgoszczy (fot. z zasobu AIPN)
Transparent wykorzystany przez członków ruchu „Wolność i Pokój” podczas demonstracji 8 lutego 1988 r. w Bydgoszczy (fot. z zasobu AIPN)
Działacze Ruchu „Wolność i Pokój” realizowali również zadania z zakresu polityki międzynarodowej, utrzymując ożywione kontakty z zachodnimi ruchami pokojowymi. Byli współorganizatorami i sygnatariuszami Memorandum „Tchnąć prawdziwe życie w porozumienia helsińskie”. W maju 1987 r. w Warszawie zorganizowali seminarium pokojowe, które zainicjowało cykliczne spotkania działaczy ruchów pokojowych Europy Środkowo-Wschodniej. Postawili też publicznie postulat wycofania wojsk sowieckich z Polski i rozwiązania Układu Warszawskiego oraz zjednoczenia podzielonej na bloki Europy.
* * *
Ze względu na swą działalność członkowie „WiP” byli inwigilowani i represjonowani przez władze komunistyczne. Miały miejsce liczne aresztowania, zapadały wyroki kary więzienia, dotkliwe orzeczenia kolegiów ds. wykroczeń, pozbawiano ich pracy.
Nie zahamowało to jednak funkcjonowania ruchu. Wciąż powiększająca się grupa młodych mężczyzn, odmawiających złożenia przysięgi wojskowej, przyczyniła się do zmiany w 1988 r. treści przysięgi wojskowej oraz wprowadzenia służby zastępczej.
Wizyta papieża Jana Pawła II w Ojczyźnie w 1987 r. Transparenty niesione przez demonstrantów po Mszy świętej odprawionej 12 czerwca przez Ojca Świętego w gdańskim Parku Zaspa - obecnie Park im. Jana Pawła II (fot. z zasobu AIPN)
Wizyta papieża Jana Pawła II w Ojczyźnie w 1987 r. Transparenty niesione przez demonstrantów po Mszy świętej odprawionej 12 czerwca przez Ojca Świętego w gdańskim Parku Zaspa - obecnie Park im. Jana Pawła II. (fot. z zasobu AIPN)
Brama nr 3 Kombinatu Przemysłowego Huty Stalowa Wola, strajkujący pracownicy kombinatu, 28 sierpnia 1988. Zdjęcie wykonane podczas obserwacji przez WUSW w Tarnobrzegu procesyjnego pochodu mieszkańców Stalowej Woli z kościoła pw. Matki Bożej Królowej Polski w tym mieście do bramy nr 3 Huty Stalowa Wola, gdzie następnie odprawiona została uroczysta Msza święta (fot. z zasobu AIPN)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
