Ryszard Rafał Małaszkiewicz urodził się 24 października 1901 r. w Wilnie. Edukację rozpoczął w domu rodzinnym, a w 1910 r. został przyjęty do rosyjskiego gimnazjum. Następnie uczył się w polskim Gimnazjum im. Króla Zygmunta Augusta. Należał w tym czasie do tajnego Związku Harcerstwa Polskiego.
Kariera wojskowa
W listopadzie 1918 r. zgłosił się do Wojska Polskiego. Podczas walk z bolszewikami w 1919 r. został ranny. W sierpniu 1920 r. jako sierżant dowodził plutonem wileńskiego batalionu harcerskiego. Wykazał się męstwem, za co otrzymał po raz pierwszy Krzyż Walecznych. W uzasadnieniu napisano:
„Wszedł jako jeden z pierwszych do wsi Żołądowa, przeprawiwszy się w bród przez rzekę Wkrę. Nieustraszenie prowadził patrol w przód w chwili załamania się pod naporem przeciwnika lewego skrzydła 205. Pułku Piechoty. Swą dzielną postawą wpływał na swych żołnierzy, prowadząc ich umiejętnie w największym ogniu”.
Po Bitwie Warszawskiej walczył w składzie 1. Dywizji Litewsko-Białoruskiej gen. Lucjana Żeligowskiego i brał udział w zajęciu Wilna w październiku 1920 r. Zdemobilizowany wrócił do szkoły, by ukończyć gimnazjum i zdać maturę. Później rozpoczął studia na Wydziale Budowy Maszyn Politechniki Warszawskiej. W listopadzie 1923 r. wstąpił na roczny kurs unitarny do Szkoły Podchorążych Piechoty w Warszawie, a we wrześniu 1924 r. podjął naukę w Oficerskiej Szkole Inżynierii.
29 września 1926 r. Prezydent RP awansował Małaszkiewicza na stopień podporucznika. W sierpniu 1927 r. otrzymał przydział do 3. Pułku Saperów w Wilnie. Rok później został porucznikiem. Wykazał się poświęceniem podczas powodzi w województwie wileńskim wiosną 1931 r. i za to został odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi. W rodzinnym mieście służył do 1933 r., wówczas rozpoczął studia w Wyższej Szkole Wojennej, które ukończył w ramach 14. Promocji. W styczniu 1936 r. został awansowany do stopnia kapitana. Nieco później przeniesiono go do 4. Pułku Saperów w Przemyślu. 27 sierpnia 1939 r. został powołany do Sztabu Naczelnego Dowódcy Saperów.
Rumunia, Francja, Wielka Brytania
Wraz ze swoim dowódcą, gen. Mieczysławem Dąbkowskim, ewakuował się z Warszawy na wschód, a 17 września 1939 r. przekroczył granicę z Rumunią w Kutach. Internowany został w obozie w Balş. 9 listopada uciekł z obozu z grupą kolegów, m.in. z Janem Górskim, by dostać się do Francji. Został wykładowcą w szkole inżynieryjnej w Wersalu. Po klęsce Francji ewakuował się na Wyspy Brytyjskie.
W listopadzie 1941 r. skierowano go na kurs uzupełniający dla oficerów dyplomowanych przy Sztabie Naczelnego Wodza. Ryszard Małaszkiewicz nawiązał później kontakt ze swoim byłym wykładowcą z Wyższej Szkoły Wojennej, płk. Stanisławem Sosabowskim, który organizował polską jednostkę spadochronową.
Plansza wystawy pt. „Wierny Polsce. Major Ryszard Małaszkiewicz”, prezentowanej w Zespole Kształcenia i Wychowania w Kolbudach, 21 maja 2025 r.
Plansza wystawy pt. „Wierny Polsce. Major Ryszard Małaszkiewicz”, prezentowanej w Zespole Kształcenia i Wychowania w Kolbudach, 21 maja 2025 r.
Wykuwanie 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej
W lutym 1942 r. kpt. Małaszkiewicz został przeniesiony do Brygady Spadochronowej, gdzie objął dowództwo kompanii saperów. Styczeń 1943 r. przyniósł Małaszkiewiczowi awans na stopień majora. Dowódca Brygady we wniosku awansowym napisał o nim:
„Bardzo zdolny oficer liniowy i w służbie – chętny, zapalony w pracy, pomysłowy i inteligentny”.
Major był autorem „Wytycznych szkolenia dla kompanii saperów spadochronowych na okres 1 czerwca do 31 października 1943 roku”. Bardzo ciekawe były niektóre założenia wytycznych Małaszkiewicza:
„Nic nie przeładowywać teorią ani obciążać zbytnio pamięci, wszystko na rozum... Nauczyć pamiętania o powierzonej grupie ludzi… Odbywać się będą egzaminy przede wszystkim praktyczne”.
Uznaniem dotychczasowej służby majora była nominacja 15 października 1943 r. na szefa sztabu 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej. Na tym stanowisku Małaszkiewicz pozostał do 15 stycznia 1945 r. Największym wyzwaniem było przygotowanie brygady do dużego przedsięwzięcia desantowego w Holandii – operacji „Market Garden”. Niestety, wskutek zmian podczas desantowania oddziałów brytyjskich i amerykańskich, zmieniono też plan zrzutu polskiej brygady, a zmieniające się warunki pola walki w okolicach Driel wymusiły dalsze modyfikacje. Generał Sosabowski i mjr. Małaszkiewicz osobiście brali udział w bezpośrednich walkach.
Plansza wystawy pt. „Wierny Polsce. Major Ryszard Małaszkiewicz”, prezentowana z okazji 80. rocznicy Operacji Market Garden – Wrocław, 10 września 2024 r. Fot. Mikołaj Bujak (IPN)
Nagrobek Ryszarda Małaszkiewicza na Cmentarzu Św. Rodziny we Wrocławiu wyremontowany staraniem staraniem Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN – Wrocław, 10 września 2024 r. Fot. Mikołaj Bujak (IPN)
Za udział w operacji mjr dypl. Ryszard Małaszkiewicz otrzymał prawo do noszenia bojowego znaku spadochronowego oraz po raz drugi odznaczono go Krzyżem Walecznych. W styczniu 1945 r. został dowódcą Spadochronowego Ośrodka Zapasowego i centrum Wyszkolenia Spadochronowego. Funkcję tę pełnił do jego rozwiązania w czerwcu 1946 r. We wrześniu podjął decyzję o powrocie do kraju. 21 listopada dotarł do Gdańska. Rozpoczął nowy rozdział w swoim życiu.
Represje i działalność w powojennej Polsce
Po przybyciu do kraju Ryszard Małaszkiewicz udał się do Łodzi, gdzie oczekiwała go rodzina. Zarejestrował się w Rejonowej Komendzie Uzupełnień i zaczął szukać pracy. Po kilku tygodniach otrzymał propozycję pracy jako kierownik administracji w oddziale wrocławskim Centralnego Zarządu Wytwórni Materiałów Budowlanych. Dla byłego żołnierza Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie było to spore osiągnięcie. Starał się organizować na nowo życie.
17 stycznia 1950 r. został aresztowany przez WUBP we Wrocławiu pod zarzutem sabotażu gospodarczego. Podczas uwięzienia prowadzono przeciwko niemu kilka niezależnych śledztw, również w kierunku szpiegostwa. Okres wielomiesięcznego więzienia, ciężkiego śledztwa i tortur stosowanych przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa skutkował gwałtownym pogorszeniem stanu zdrowia majora. Został skazany na 7 lat pozbawienia wolności za rzekomy sabotaż i zaniedbania. Z więzienia zwolniono go w lutym 1952 r. – ze względu na ciężką anemię, nieleczoną gruźlicę kości i częściowy paraliż.
Dodatkową formą szykan ze strony władz komunistycznych był brak weryfikacji jego stopnia majora, nadal figurował w ewidencji jako kapitan. Batalia o przywrócenie stopnia trwała do maja 1959 r. Po 1956 r. kilkakrotnie był namawiany do powrotu do wojska przez gen. Józefa Kuropieskę, który chciał, aby Małaszkiewicz brał udział w organizacji wojsk spadochronowych w armii PRL. Major odmawiał, mówiąc: „To nie moje wojsko!”.
Upamiętnienie mogiły pułkownika Ryszarda Małaszkiewicza insygnium „OJCZYZNA SWEMU OBROŃCY”, Wrocław, 21 września 2020 r.
* * *
Pracował w Przedsiębiorstwie Geologicznym, był współautorem dwóch patentów. Aktywnie włączył się w nieformalne spotkania byłych żołnierzy Brygady Spadochronowej, zorganizował wyjazd swoich kolegów na uroczystości rocznicowe w Driel w 1979 r., lecz sam nie wziął w nich udziału ze względu na zły stan zdrowia. W 1985 r. był współorganizatorem zlotu weteranów 1. SBS i sygnatariuszem tablicy wotywnej wmurowanej w klasztorze na Jasnej Górze. Major dypl. Ryszard Małaszkiewicz zmarł 29 stycznia 1988 r. we Wrocławiu.
W 2020 r. Prezydent RP awansował pośmiertnie Ryszarda Małaszkiewicza do stopnia pułkownika.
