Urodził się 24 lipca 1900 r. w Warszawie, jako syn śpiewaczki operowej Zofii Florentyny Ostrowskiej i Aleksandra Daniela Żabczyńskiego, pułkownika armii rosyjskiej i generała dywizji Wojska Polskiego. Wybuch I wojny światowej i powołanie ojca do armii rosyjskiej oznaczały dla całej rodziny częste przeprowadzki: do Smoleńska, Saratowa, Wołogdy, wreszcie do Sum, skąd Żabczyńscy powrócili do Warszawy.
30 lipca 1920 r. Aleksander wstąpił do Szkoły Podchorążych Artylerii w Poznaniu, ukończył kurs oficerów zawodowych i otrzymał przydział do baterii zapasowej I Pułku Artylerii Przeciwlotniczej w stopniu podchorążego. Mimo wysokich ocen ze strony przełożonych 15 maja 1922 r. został przeniesiony do rezerwy.
Aleksander Żabczyński jako adwokat Farr w jednej ze scen filmu Kobieta, która się śmieje, 1931 r. (fot. z zasobu NAC)
Aktor-rezerwista
To właśnie wtedy odkrył swoją prawdziwą pasję – teatr i aktorstwo. Uczęszczał do Warszawskiej Szkoły Gry Sceniczno-Filmowej Niny Niovilli, brał udział w zajęciach Koła Sztuki Dramatycznej. Jesienią 1922 trafił do Instytutu Reduty. Najprawdopodobniej zadebiutował epizodyczną rolą przekupnia w sztuce pt. „Judasz” Kazimierza Przerwy-Tetmajera. Pierwszymi istotniejszymi rolami aktora były: Archanioł Gabriel i Chleburad w „Pastorałce” Leona Schillera w grudniu 1922 r.
W lipcu 1925 r. Aleksander Żabczyński wezwany został na sześciotygodniowe ćwiczenia w Szkole Podchorążych Artylerii, a po powrocie do Warszawy znalazł się w Teatrze Polskim. W tym samym czasie zagrał pierwszą rolę filmową w niemym obrazie pt. „Czerwony błazen”. W 1927 r. wyjechał do Lwowa, gdzie m.in. wcielił się w rolę Pana Młodego w „Weselu” na scenie Teatru Wielkiego. Następnie grał w Teatrze Miejskim oraz Teatrze Kameralnym w Łodzi, wziął udział w rewii „Kulig”, zorganizowanej przez Teatr Objazdowy z okazji I Powszechnej Wystawy Krajowej i otrzymał propozycję angażu do teatru „Morskie Oko”, gdzie spotkał Eugeniusza Bodo, Lodę Halamę, Tolę Mankiewiczównę, Lenę Żelichowską. W kolejnych latach pracował w teatrze rewiowym „Reks” (późniejszej „Wielkiej Operetce”) i w kinoteatrze Hollywood.
Aleksander Żabczyński jako porucznik Niko – książę Quanti, oraz Loda Halama jako córka pułku w jednej ze scen filmu "Manewry miłosne", 1935 r. (fot. z zasobu NAC)
Równocześnie rozwijał karierę filmową pojawiając się w: „Janku Muzykancie”, w remake’ach amerykańskich filmów – „Głos serca” („Sarah and Son”) i „Kobieta, która się śmieje” („The Laughing Lady”), w „Dziejach grzechu”, „Ślubach ułańskich”, „Córce generała Pankratowa”, „Panience z poste restante”. Przełomowe stały się występy w „Manewrach miłosnych” (1935 r.), gdzie grał z Tolą Mankiewiczówną, oraz w „Jadzi” (1936 r.), w której partnerką Żabczyńskiego była Jadwiga Smosarska, jedna z największych ówczesnych gwiazd polskiego filmu. Próbą zmiany aktorskiego emploi była rola członka międzynarodowego gangu stręczycieli w filmie „Kobiety nad przepaścią”.
Grając w teatrze i filmie Aleksander Żabczyński nie przestał być żołnierzem. W 1923 r. był oficerem rezerwy Dywizjonu Artylerii Zenitowej w Warszawie, przeformowanego w 1926 r. w 1. Pułk Artylerii Przeciwlotniczej. Na stopień porucznika został mianowany ze starszeństwem z 1 stycznia 1935 r. i 16. lokatą w korpusie oficerów rezerwy artylerii.
Dzieje wojenne
W sierpniu 1939 r. został zmobilizowany do 1. Pułku Artylerii Przeciwlotniczej im. Marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego w Warszawie. Walczył w kampanii wrześniowej, a po jej zakończeniu przedostał się do Rumunii. Internowany w obozie na Węgrzech zbiegł do Francji, gdzie wstąpił do Wojska Polskiego jako młodszy oficer 2. baterii przeciwlotniczej. 18 czerwca 1940 r. został ewakuowany do Wielkiej Brytanii, a w 1942 wysłany na Bliski Wschód, skąd przez Irak i Palestynę dotarł do Egiptu. Już jako kapitan 2. Korpusu Polskiego wziął udział w kampanii włoskiej i został ranny w bitwie o Monte Cassino. Udział w działaniach wojennych przyniósł mu m.in.: Krzyż Walecznych, Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino, brytyjską Gwiazdę Wojny 1939–1945 i Gwiazdę Włoch, Medal Wojska (2. Korpusu), Srebrny Krzyż Zasługi.
Po zakończeniu walk przebywał w Salzburgu, pracując przy Polskim Czerwonym Krzyżu. We wrześniu 1946 r. został przewieziony wraz z 2. Korpusem do Wielkiej Brytanii, gdzie w obozie Atcham Camp koło Shrewsbury doczekał demobilizacji. W tym samym roku potajemnie przyjechał do Polski amerykańskim pociągiem Czerwonego Krzyża z zamiarem przekonania żony, aktorki Maryny Zielenkiewicz, do opuszczenia ojczyzny. Konieczność opieki nad chorą matką wykluczyła jednak tę możliwość.
Fotografia Aleksandra Żabczyńskiego z karty repatriacyjnej, 1946 r. (fot. z zasobu AIPN)
Karta repatriacyjna Aleksandra Żabczyńskiego z 1946 r. (z zasobu AIPN)
Ostatnie lata
Ostatecznie powrócił do Polski 8 grudnia 1946. Ze względu na pochodzenie społeczne, przedwojenny status oraz udział w walkach na froncie zachodnim był w latach 1952-1955 inwigilowany przez UB w ramach sprawy operacyjnego rozpracowywania o kryptonimie „Wisła”, a jego korespondencja była poddawana kontroli.
Prawdopodobnie po wojnie otrzymywał propozycje filmowe, m.in. udziału w „Jasnych Łanach”, ale żadnej z nich nie przyjął. Pracował natomiast w warszawskich teatrach. Początkowo gościnnie w Teatrze Małym, następnie w Teatrze Klasycznym, a później, aż do śmierci, w Teatrze Polskim.
Raport o wszczęciu sprawy operacyjnego rozpracowania krypt. „Wisła”, 1952 r. (z zasobu AIPN)
Schemat kontaktów Aleksandra Żabczyńskiego przygotowany w ramach sprawy operacyjnego rozpracowywania krypt. „Wisła” (z zasobu AIPN)
Plan wstępnego rozpracowania Aleksandra Żabczyńskiego w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania krypt. „Wisła” (z zasobu AIPN)
Przebieg służby Aleksandra Żabczyńskiego w „wojsku polskim poza granicami kraju” (z zasobu AIPN)
W nocy z 19 na 20 maja 1958 r. Aleksander Żabczyński doznał zawału serca, a w czasie kilkunastodniowego pobytu w szpitalu zachorował na zapalenie płuc. Zmarł w nocy z 30 na 31 maja. Prasa prezentowała różne wersje na temat miejsca i okoliczności jego śmierci. Pisano, że aktor doznał zawału serca, pieląc ogródek na działce, a także że zmarł nagle w czasie próby teatralnej. Pochowany został na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
