Do jego zadań należała walka z działalnością kościołów i związków wyznaniowych, inwigilacja i rozpracowywanie księży oraz ewidencjonowanie i dokumentowanie ich działalności.
Pod szczególnym nadzorem
W zainteresowaniu Departamentu IV znajdowali się wyżsi hierarchią dostojnicy kościelni, kler parafialny i zakonny, uczniowie seminariów, uczelnie katolickie, osoby świeckie silnie związane z Kościołem, stowarzyszenia i ugrupowania kościelne, redakcje czasopism katolickich, osoby o wyznaniu nierzymskokatolickim.
Kontroli poddawano różnego rodzaju uroczystości i wydarzenia kościelne, jak np. pielgrzymki. Zbierano informacje, a także starano się pozyskiwać jak największą ilość tajnych współpracowników. Celem tych działań było osłabienie wpływu Kościoła na społeczeństwo.
Departament IV posiadał odrębny od innych jednostek system ewidencji operacyjnej. Teczkę ewidencji operacyjnej księdza zakładano w momencie wstąpienia figuranta do seminarium. Następnie rejestrowano ją w dzienniku ewidencyjnym. Odrębnie prowadzono ewidencję teczek zakładanych biskupom i poszczególnym parafiom.
Akta prowadzono przez cały okres, w którym ksiądz był czynny zawodowo. Informacje o rejestracji księdza trafiały również do kartoteki ogólnoinformacyjnej. Do archiwum teczka trafiała w momencie rezygnacji z nauki w seminarium, odejścia ze stanu kapłańskiego lub śmierci figuranta. Równocześnie z rejestracją zakładano karty w kartotekach.
z zasobu IPN
z zasobu IPN
Kartoteki księży w zasobach Archiwum IPN
W zasobie Archiwum IPN znajdują się dwie kartoteki dotyczące kleru katolickiego. Pierwsza z nich, „Kartoteka księży katolickich”, liczy 22 metry bieżące. Obejmuje rejestracje i informacje dotyczące księży z całej Polski z lat 1963-1989. Zawiera informacje dotyczące 23 226 figurantów.
Ma układ alfabetyczny, według nazwisk zarejestrowanych osób. Do jej prowadzenia wykorzystywano karty o wzorze EOK-6/63, na których znajdują się m.in. takie informacje jak: imię i nazwisko figuranta, nr rejestracyjny, data rejestracji, data przyjęcia święceń, wykształcenie, znajomość języków obcych, stopień naukowy, miejsce pracy i zajmowane stanowisko, wyjazdy zagraniczne, działalność duszpasterska i społeczno-polityczna, wystąpienia publiczne.
Dalsze informacje o działalności księży, treść ich kazań, głoszone poglądy czy rezultat spotkań z tajnymi współpracownikami streszczane były na załącznikach do kart EOK-6/63.
Druga z kartotek – „Kartoteka księży diecezjalnych i zakonnych”(sygn. IPN BU 1437/2) – jest kartoteką pomocniczą. Zawiera tylko podstawowe informacje: imię i nazwisko, numer rejestracyjny, sygnaturę archiwalną materiałów. Liczy niespełna 10 metrów bieżących. Figurują w niej 23 283 osoby, zarejestrowane na kartach E-59, potocznie nazywanych „piotrusiami”.
z zasobu IPN
z zasobu IPN
z zasobu IPN
* * *
Tuż przed 1989 rokiem zniszczono większość dokumentacji Departamentu IV. Teczki Ewidencji Operacyjnej Księży zachowały się w formie szczątkowej, odnajdywane są fragmentarycznie w innych teczkach operacyjnych. Tym większa jest zatem wartość zachowanych kartotek i informacji, które badacze mogą w nich znaleźć.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
