10 maja 1914 r. w Sandomierzu urodziła się Helena Maria Kurcyusz z d. Słomińska, nazywana przez przyjaciół „Helunią”.
9 października 1942 r. Helena została aresztowana i osadzona na Pawiaku.
Od 1924 roku jej rodzina mieszkała w Warszawie, ponieważ ojciec Zygmunt pełnił obowiązki naczelnego inżyniera Warszawy, a w latach 1927-1934 urząd prezydenta stolicy. Helena uczęszczała do Gimnazjum oraz Liceum Cecylii Plater-Zyberk.
Od 1934 r. studiowała na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. W tym samym roku wyszła za mąż za Jerzego Kurcyusza. Niestety małżeństwo nie przetrwało próby czasu. Studia ukończyła tuż przed wybuchem II wojny światowej, w czerwcu 1939 r.
Helena Maria Kurcyusz, b.d. (fot. z zasobu IPN)
Helena Maria Kurcyusz, b.d. (fot. z zasobu IPN)
Działalność konspiracyjna i pobyt w obozach koncentracyjnych
W czasie wojny obronnej działała w Pogotowiu Technicznym. Udzielała wówczas pomocy rannym. W czasie okupacji należała do ZWZ-AK. Działała pod pseudonimem „Teresa” (imię jej mamy). W jej mieszkaniu znajdowała się skrzynka kontaktowa. Tu odbywały się również zebrania konspiracyjne.
9 października 1942 r. Helena została aresztowana i osadzona na Pawiaku. 17 stycznia 1943 r. została przetransportowana na Majdanek (nazwa potoczna, od lutego 1943 r. funkcjonował pod nazwą Konzentrationslager Lublin, wcześniej jako Kriegsgefangenenlager Waffen SS Lublin – obóz dla jeńców wojennych), gdzie nadano jej numer obozowy 4609. Pracowała w komandzie ogrodniczym, a następnie, gdy Niemcy zorientowali się, jakie ma wykształcenie, pełniła funkcję obozowej architektki (Lagerarchitekt). Zajmowała się wyznaczaniem dróg na terenie pól więźniarskich obozu.
Helena Kurcyusz utworzyła grupę roboczą dla dzieci białoruskich (od 1943 r. ludność z terenów Białorusi za wspieranie rodzimej partyzantki była wysiedlana i kierowana m.in. do obozów koncentracyjnych), które wykonywały głównie prace porządkowe.
W obozie „Helunia” również potajemnie rysowała. Niezbędny materiał oraz akwarele dostarczył jej inżynier Piotr Denisow. Tworzyła głównie portrety dzieci. Namalowała również m.in. panoramę Lublina, znajdującą się obecnie w zbiorach Państwowego Muzeum na Majdanku.
Na polecenie prof. Jana Zachwatowicza, przeprowadziła inwentaryzację zabytków. Odkryła pod posadzką Zamku Książąt Pomorskich sarkofagi książęce.
Za swą malarską pasję, zakazaną w obozie, mogła zostać ukarana. Groziło jej to, gdy pewnego dnia Anton Thumann, Schutzhaftlagerführer, kierownik oddziału więźniarskiego Majdanek, niespodziewanie zastał ją w trakcie rysowania. Szczęśliwie jednak uniknęła kary z rąk bezwzględnego esesmana.
21 kwietnia 1944 r., w tzw. transporcie specjalnym (Sondertransport), Helena Kurcyusz dotarła do FKL Ravensbrück. W tym obozie otrzymała numer 36535. Ostatecznie osadzono ją w Neubrandenburgu, jednym z podobozów FKL Ravensbrück.
Lista transportowa z kwietnia 1944 r., pod poz. 240 figuruje Helena Kurcyusz (Kurcusz). Dokument z przechowywanego w AIPN zespołu: KL Ravensbrück/Obóz koncentracyjny Ravensbrück (z zasobu IPN)
Lista transportowa z kwietnia 1944 r., pod poz. 240 figuruje Helena Kurcyusz (Kurcusz). Dokument z przechowywanego w AIPN zespołu: KL Ravensbrück/Obóz koncentracyjny Ravensbrück (z zasobu IPN)
Wykaz więźniarek bloku 11, pod poz. 34 figuruje Helena Kurcyusz (Kurcusz). Dokument z przechowywanego w AIPN zespołu: KL Ravensbrück/Obóz koncentracyjny Ravensbrück (z zasobu IPN)
Powojenna kariera
Po wyzwoleniu zamierzała wrócić do Warszawy, ale przypadek zadecydował, że osiadła w Szczecinie. Otóż koleżanki z obozu, z którymi wracała, zachorowały na tyfus, więc postanowiła zadbać o ich rekonwalescencję. Z Komitetu Pomocy Polakom znajdującego się na Wałach Chrobrego, otrzymywała dla nich chleb i mleko. Tam 5 lipca 1945 r. spotkała Piotra Zarembę (pierwszego powojennego prezydenta miasta), który zaproponował jej pracę. Tak Helena Kurcyusz pozostała w Szczecinie.
Pracowała w Wydziale Technicznym Zarządu Miasta Szczecin. Następnie, na polecenie prof. Jana Zachwatowicza, przeprowadziła inwentaryzację zabytków. To wtedy odkryła pod posadzką Zamku Książąt Pomorskich sarkofagi książęce. Działała również w Komisji Przemianowywania Nazw Ulic. Od 1946 r. pracowała w Wydziale Urbanistyki w Regionalnej Dyrekcji Planowania Przestrzennego, od 1950 r. w Wydziale Budownictwa w Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, a w 1955 r. jako starszy projektant w Wojewódzkiej Pracowni Urbanistycznej.
Helena Kurcyusz był współorganizatorką Klubu „13 Muz”, założonego w 1946 r. miejsca spotkań środowiska artystycznego i naukowego. W swej willi znajdującej przy ulicy Wyspiańskiego 7 zorganizowała salon kulturalny, gdzie odbywały się m.in. odczyty literackie i wernisaże malarskie. Miały tam miejsce również niezwykle cenne dla ówczesnego młodego pokolenia spotkania z ojcem Władysławem Siwkiem, duszpasterzem młodzieży akademickiej w latach 1950-1970.
W latach 1975-1981 była świadkiem w procesie załogi Majdanka w Düsseldorfie.
Po wydarzeniach w Ursusie i Radomiu Helena Kurcyusz była sygnatariuszką listów protestacyjnych, petycji Komitetu Obrony Robotników oraz Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela. Jej zaangażowanie wywołało zainteresowanie ze strony Służby Bezpieczeństwa, co w konsekwencji miało wpływ na ograniczenie spotkań kulturalnych w jej domu.
Kwestionariusz Międzynarodowego Czerwonego Krzyża dot. Heleny Kurcyusz (Arolsen Archives)
Karta wystawiona przez Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa w Szczecinie dotycząca przeprowadzenia wywiadu nt. Heleny Kurcyusz (z zasobu IPN)
Aktywnie udzielała się w Sekcji Strzelectwa Sportowego Klubu Sportowego „Ogniwo”, Stowarzyszeniu Plastyków Amatorów (jej akwarele przedstawiające pejzaże i zabytki Pomorza Zachodniego można było podziwiać na wystawach indywidualnych w 1970 oraz 1980 r.) oraz Związku Kombatantów i Byłych Więźniów Obozów Koncentracyjnych.
W latach 1975-1981 była świadkiem w procesie załogi Majdanka w Düsseldorfie. W 1998 roku otrzymała tytuł Pioniera Miasta Szczecina. Należała do Stowarzyszenia Architektów Polskich oraz współorganizowała Towarzystwo Urbanistów Polskich.
* * *
Helena Kurcyusz zmarła 21 stycznia 1999 r. w Szczecinie. Została pochowana w Warszawie na cmentarzu Powązkowskim.
