Impulsem do jego powstania była sprawa Marka Adamkiewicza, działacza Studenckiego Komitetu Solidarności i NZS Uniwersytetu Wrocławskiego, internowanego w stanie wojennym, który odmówił złożenia przysięgi wojskowej.
Wyrokiem Wojskowego Sądu Garnizonowego w Szczecinie z 8 grudnia 1984 r. został skazany na 2,5 roku pozbawienia wolności. Jego skazanie odbiło się dużym echem w środowisku studenckim i wywołało falę protestów.
Początek ruchu
Z inicjatywy działacza NZS UW Jacka Czaputowicza odbył się w dniach 17–24 marca 1985 r. protest głodowy w Kościele pw. św. Krzysztofa w Podkowie Leśnej, podczas którego domagano się natychmiastowego uwolnienia Adamkiewicza, przestrzegania praw człowieka oraz wprowadzenia dobrowolności składania przysięgi wojskowej. Trwały dyskusje nad kwestią powołania w Polsce niezależnego ruchu pokojowego.
„Niżej podpisani, inspirowani w szczególności orędziami pokojowymi Papieża Jana Pawła II postanawiamy założyć w Krakowie Ruch „Wolność i Pokój”.
1. Podstawowym celem działania Ruchu będzie propagowanie i pozyskiwanie jak największych rzesz Polaków dla prawdziwej, niczym niezafałszowanej idei pokoju. […]
2. Warunkiem zaistnienia pokoju w życiu politycznym państw i narodów jest skuteczne zagwarantowanie wszystkim ludziom wolności osobistej. Nie ma pokoju nigdzie tam, gdzie zlikwidowano tradycyjne wartości polityczne, gdzie stworzono systemy państwowej represji, przymusu ideologicznego, gdzie pozbawiono jednostkę praw do samodzielności i inicjatywy. Nie ma więc pokoju w rządzonej przez komunistów Polsce”
– zapisano w deklaracji założycielskiej skreślonej piórem Jana Marii Rokity.
2 maja do Ruchu przystąpiła grupa z Warszawy, a w następnych tygodniach dołączały kolejne osoby z kilkunastu miast Polski.
Analiza SOR krypt. „Pacyfiści” prowadzonej wobec działaczy Ruchu „Wolność i Pokój”. Kraków, 9 III 1987 r. (z zasobu IPN)
Analiza SOR krypt. „Pacyfiści” prowadzonej wobec działaczy Ruchu „Wolność i Pokój”. Kraków, 9 III 1987 r. (z zasobu IPN)
Analiza SOR krypt. „Pacyfiści” prowadzonej wobec działaczy Ruchu „Wolność i Pokój”. Kraków, 9 III 1987 r. (z zasobu IPN)
Analiza SOR krypt. „Pacyfiści” prowadzonej wobec działaczy Ruchu „Wolność i Pokój”. Kraków, 9 III 1987 r. (z zasobu IPN)
Analiza SOR krypt. „Pacyfiści” prowadzonej wobec działaczy Ruchu „Wolność i Pokój”. Kraków, 9 III 1987 r. (z zasobu IPN)
Analiza SOR krypt. „Pacyfiści” prowadzonej wobec działaczy Ruchu „Wolność i Pokój”. Kraków, 9 III 1987 r. (z zasobu IPN)
Analiza SOR krypt. „Pacyfiści” prowadzonej wobec działaczy Ruchu „Wolność i Pokój”. Kraków, 9 III 1987 r. (z zasobu IPN)
Pokój, niezależność, prawa jednostki
Działaczy Ruchu „WiP” łączył antykomunizm, brak zgody na podział Europy i uzależnienie Polski oraz państw bloku wschodniego od ZSRS. Program zawierał przede wszystkim sprzeciw wobec obowiązkowej służby wojskowej i treści składanej przysięgi, w której znajdował się zapis o obronie pokoju w braterskim przymierzu z armią radziecką, oraz dążenie do wprowadzenia zastępczej służby wojskowej.
Absolutnym novum dla działalności opozycyjnej lat 80. była zastosowana przez Ruch „Wolność i Pokój” metoda jawności.
Dla władzy było to realne zagrożenie, uderzano bowiem w zbrojne ramię partii – armię. Wipowcy odnieśli w tym względzie sukces. W 1988 r. komuniści zmienili rotę przysięgi wojskowej i wprowadzili służbę zastępczą.
Działacze Ruchu „WiP” realizowali ponadto postulaty z zakresu polityki międzynarodowej, utrzymując kontakty z zachodnimi ruchami pokojowymi. Byli współorganizatorami i sygnatariuszami memorandum „Tchnąć prawdziwe życie w porozumienia helsińskie”. W maju 1987 r. zorganizowali w pomieszczeniach parafialnych kościoła Miłosierdzia Bożego przy ul. Żytniej w Warszawie seminarium pokojowe, które zainicjowało cykliczne spotkania działaczy ruchów pokojowych Europy Środkowo-Wschodniej.
Postawili również postulat wycofania wojsk sowieckich z Polski i rozwiązania Układu Warszawskiego oraz zjednoczenia podzielonej na bloki Europy. W programie ważne miejsce zajmowały sprawy związane z ochroną środowiska naturalnego. Protestowano m.in. przeciwko budowie elektrowni atomowej w Żarnowcu i zapory wodnej w Czorsztynie. Domagano się także zamknięcia Huty Siechnice.
Gołąbek Ruchu „Wolność i Pokój”. Grafika przekazana do zasobu Archiwum IPN przez prof. dr. hab. Jacka Czaputowicza w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci (z zasobu IPN)
Działacze Ruchu „Wolność i Pokój” podczas demonstracji z transparentem „Armie do cywila” i podobizną Sławomira Dutkiewicza, uwięzionego za odmowę służby wojskowej. Bydgoszcz, 8 II 1988 r. (fot. z zasobu IPN)
Grafika Ruchu „Wolność i Pokój” dotycząca protestu przeciwko budowie elektrowni atomowej w Żarnowcu, przekazana do zasobu Archiwum IPN przez prof. dr. hab. Jacka Czaputowicza w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci (z zasobu IPN)
* * *
Absolutnym novum dla działalności opozycyjnej lat 80. była zastosowana przez Ruch „Wolność i Pokój” metoda jawności. Jego działacze do publicznej wiadomości podawali swoje nazwiska, co w obliczu grożących represji wymagało dużej odwagi.
Działacze „WiP” za swą działalność byli inwigilowani i represjonowani przez władze komunistyczne: obejmowani prowadzonymi przez SB sprawami operacyjnymi, aresztowani, więzieni, skazywani przez kolegia ds. wykroczeń, wyrzucani z pracy. Nie zahamowało to jednak funkcjonowania ruchu aż do upadku systemu komunistycznego.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
