Profesor przyszedł na świat 26 listopada 1904 r. w Miejskiej Górce koło Rawicza, w dawnej rejencji poznańskiej. Jego ojciec, Hieronim, był kupcem i pochodził z rodziny o niemieckich korzeniach, sam jednak już czuł się Polakiem. Matką Damazego była córka powstańca wielkopolskiego, Kazimiera z domu Wolańska.
Działalność zawodowa
Najmłodsze lata przyszły profesor spędził z rodziną w Berlinie, natomiast po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Tilgnerowie przenieśli się do Poznania, gdzie w 1923 r. młody Damazy ukończył Gimnazjum Męskie im. Karola Marcinkowskiego.
Przez następne cztery lata studiował na wydziale rolniczym Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, gdzie w 1927 r. uzyskał dyplom inżyniera w zakresie technologii rolnej. Pracę zawodową zaczął w 1925 r. Pracował między innymi w fabryce konserw „Zagłoba” w Opolu Lubelskim, a następnie w Kujawskiej Wytwórni Win w Kruszwicy.
Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XX w. przebywał w Stanach Zjednoczonych, gdzie zdobywał doświadczenie, które później starał się wykorzystywać w swojej pracy w Polsce. Pracował wówczas w kilku amerykańskich wytwórniach żywnościowych, a oprócz tego prowadził badania w zakresie technologii zamrażalnictwa na Stanowym Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley.
Świadectwo pracy Damazego Tilgnera w Państwowym Instytucie Eksportowym z 24 III 1936 r.
Sprawozdanie z posiedzenia zarządu firmy Zakłady Przemysłu Metalowego „Staniola” z 28 marca 1940 r.
Informator na temat Pomorza Wschodniego opracowany dla Grupy Operacyjnej Pomorze z 1945 r.
Damazy Tilgner łączył pracę w przemyśle z działalnością naukową. Doktoryzował się w Poznaniu, w 1932 r. W międzywojennej Polsce sprawował m.in. funkcję kierownika standaryzacji w Państwowym Instytucie Standaryzacji Eksportu, gdzie dbał o należytą jakość polskich produktów spożywczych przeznaczonych na eksport. Dzięki niemu polska szynka, czyli „polish ham” stała się znana w USA, a sam profesor coraz częściej reprezentował Polskę jako naukowiec podczas międzynarodowych sympozjów.
Podczas II wojny światowej, w myśl tajnej dyrektywy prezesa Związku Izb Przemysłowo-Handlowych, został powiernikiem, który zarządzał dwiema przejętymi przez Niemców warszawskimi fabrykami. Gdy został zwolniony z tej funkcji, otrzymał od ich załóg podziękowania.
Oprócz tego zaangażowany był również w działalność konspiracyjną. Pod pseudonimem „Jaromir” działał w tajnej organizacji „Zryw”, gdzie był organizatorem samoobrony gospodarczej. Oprócz tego przechowywał w swym mieszkaniu dokumenty i pieniądze dowódcy batalionu „Parasol” AK – Adama Borysa.
Po wojnie jako pełnomocnik główny ds. gospodarki Grupy Operacyjnej Pomorze przejmował z rąk Armii Czerwonej zajęte przez nią zakłady przemysłowe. Początkowo wierzył w wizję rządów Polski Ludowej i, jako członek Stronnictwa Pracy, został posłem na Sejm w latach 1947-1952. Wkrótce jednak zdał sobie sprawę, że władze komunistyczne nie słuchają tego, co miał do powiedzenia i zrezygnował z kariery politycznej.
W 1947 r. zaczęły się jego związki z Politechniką Gdańską. W tym samym roku habilitował się w Poznaniu, ale to z gdańską uczelnią związał się przez następne wiele lat. W 1950 r. został kierownikiem Katedry Technologii Produktów Zwierzęcych na Wydziale Chemii PG. Wykształcił tam wielu specjalistów i napisał liczne publikacje naukowe. W latach sześćdziesiątych minionego stulecia był cenionym na całym świecie autorytetem w dziedzinie technologii żywności.
Raport nr 5 Pełnomocnika Głównego dla spraw Gospodarki na Pomorzu z 24 lutego 1945 r.
Sprawozdanie stenograficzne z 18 posiedzenia Sejmu Ustawodawczego z 21 czerwca 1947 r. zawierające tekst przemówienia D. Tilgnera
Pismo Prokuratora Wojewódzkiego w Gdańsku do Rzecznika Dyscyplinarnego Pracowników Nauki Politechniki Gdańskiej z 18 listopada 1967 r.
Negując oszczerczo zagraniczną politykę PRL…
Właśnie wtedy zdarzyło się coś, co zaważyło na jego późniejszych losach. W 1967 r. Izrael błyskawicznie pokonał koalicję państw arabskich podczas tzw. wojny sześciodniowej. Wkrótce potem profesor Tilgner napisał do jednej ze swych znajomych żartobliwy, a miejscami nawet nieco sarkastyczny list. Wyrażał w nim radość ze zwycięstwa armii izraelskiej, a oprócz tego wyrażał się niepochlebnie o krajach arabskich, ich mieszkańcach oraz o pochodzącej z awansu społecznego polskiej inteligencji technicznej. Zawarł w nim też krytykę niektórych aspektów PRL-owskiej rzeczywistości w czasach tzw. późnego Gomułki.
Korespondencja wpadła w ręce funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, którzy – po zapoznaniu się z nim – udostępnili jego treść Prokuraturze Wojewódzkiej w Gdańsku. W związku z faktem, iż nawet Konstytucja PRL z 1952 r. chroniła tajemnicę korespondencji prywatnej, a SB i prokuratura poznały treść listu w nielegalny sposób, prokurator Jan Miklas postanowił, aby sprawą zajęli się sami pracownicy PG. W listopadzie 1967 r. wysłał do Rzecznika Dyscyplinarnego dla Pracowników Nauki w PG pismo, z którego wynika, że Damazy Tilgner:
„wychwalał agresję imperialistyczną Izraela, godził w rację stanu Państwa Polskiego negując oszczerczo zagraniczną politykę PRL i poniżał polską inteligencję techniczną”.
W styczniu 1968 r. Senat PG, uznawszy, że profesor nie posiada kwalifikacji ideowych i moralnych niezbędnych do wykonywania funkcji nauczyciela i wychowawcy młodzieży, zdecydował o wydaleniu go. Damazy Tilgner zaskarżył to postanowienie i odwołał się do Wyższej Komisji Dyscyplinarnej dla Pracowników Nauki przy Ministrze Oświaty i Szkolnictwa Wyższego. Jednak podczas odbytego w dniu 12 czerwca 1968 r. posiedzenia orzekła ona, że należy dyscyplinarnie zwolnić profesora ze służby, gdyż obwiniony nie może prowadzić działalności dydaktyczno-wychowawczej z młodzieżą. Wszystko to działo się w kontekście prowadzonej przez ówczesne władze PRL nagonki antysyjonistycznej.
Odpis pierwszej strony listu D. Tilgnera, który stał się pretekstem do wszczęcia postępowania dyscyplinarnego
Pismo przewodniczącego Wyższej Komisji Dyscyplinarnej dla Pracowników Naukowo-Dydaktycznych Szkół Wyższych do rektora Politechniki Gdańskiej z 8 lipca 1968 r.
Orzeczenie Komisji Dyscyplinarnej dla Nauczycieli Akademickich Politechniki Gdańskiej uniewinniające prof. D. Tilgnera z 21 stycznia 1986 r.
* * *
Po zwolnieniu z pracy na PG profesor Tilgner miał załamać się, a dalsze życie prowadzić w zapomnieniu. Chociaż w Polsce nie drukowano jego publikacji, a jego nazwisko wykreślano z grona autorów prac zbiorowych, to jednak nie dał się złamać. W swoim małym mieszkanku przy ulicy Abrahama w Sopocie wciąż pracował, wzbogacając dorobek nauki polskiej. Opublikował wiele pozycji za granicą. W 1973 r. został nawet członkiem honorowym brytyjskiego Institute of Food Science and Technology.
W 1981 r., po powstaniu NSZZ „Solidarność”, nastał w Polsce nieco inny klimat polityczny, dzięki czemu podjęto próbę rehabilitacji profesora. Ze względu na stan wojenny sprawa ta nieco się przeciągnęła, w końcu jednak Komisja Dyscyplinarna Nauczycieli Akademickich PG w styczniu 1986 r. uniewinniła go i nie stwierdziła, aby popełnił on przewinienie dyscyplinarne. Pod koniec życia znów otoczony był powszechnym szacunkiem, co wyrażało się m.in. w przyznaniu mu tytułu doktora honoris causa Politechniki Gdańskiej. Zmarł w Sopocie 19 lutego 1997 r. Dwa lata później został patronem jednej z ulic w gdańskiej dzielnicy Chełm.
