Pałka jest podstawowym środkiem przymusu bezpośredniego stosowanym przez służby policyjne. W różnych okresach historycznych i różnych państwach były i są stosowane pałki wykonane z drewna, gumy lub tworzyw sztucznych.
Zasady i nadużycia
Zasady ich użycia zostały określone w Zarządzeniu ministra spraw wewnętrznych nr 073/56 z dnia 24 marca 1956 r. „w sprawie wprowadzenia do użytku służbowego w Milicji Obywatelskiej pałki gumowej oraz określenia zasad jej użycia”, a następnie w Zarządzeniu nr 221/56 z dnia 6 listopada 1956 r. „w sprawie przydzielenia funkcjonariuszom MO pałek gumowych oraz określenia zasad ich użycia”.
Wkrótce po wyposażeniu milicjantów w pałki gumowe doszło do licznych przypadków niewłaściwego, a nawet bezprawnego ich użycia.
Zgodnie z tym zarządzeniem pałka mogła być użyta w przypadku: czynnej napaści na funkcjonariusza MO lub inną osobę, stawiania czynnego oporu funkcjonariuszowi MO, stawiania biernego oporu funkcjonariuszowi MO (wcześniejsze zarządzenie zabraniało użycia pałki w takiej sytuacji) oraz rażącego zakłócania ładu i porządku publicznego. Pałki nie można było używać wobec kobiet, starców, ułomnych i dzieci do lat 13, jak też osób zatrzymanych w pomieszczeniach MO.
Milicja została wyposażona w pałki w kolorze czarnym i białym o długości około 43 cm, przy czym pałki z drugiej połowy lat 50. i lat 60. pod względem sposobu wykonania i jakości surowca różniły się nieco od pałek z lat 70. i 80. XX wieku, kiedy to dominowały pałki w kolorze białym.
Wkrótce po wyposażeniu milicjantów w pałki gumowe doszło do licznych przypadków niewłaściwego, a nawet bezprawnego ich użycia, np.: 8 stycznia 1957 r. sierżant P. z Komendy Powiatowej MO w Elblągu upił się i po wyjściu z restauracji, podczas sprzeczki z kolegą, pobił go pałką po głowie, w wyniku czego poszkodowany doznał wylewu krwi do mózgu, a następnie zmarł. W innym przypadku: 22 lutego 1957 r. szeregowy S. z posterunku MO w Gowidlinie w pow. Kartuzy bezpodstawnie pobił po głowie pałką 65-letniego mężczyznę. Czyn ten spowodował zbiegowisko miejscowej ludności, która usiłowała dokonać na milicjancie samosądu.
Próba korekty
Tego rodzaju wypadki zmusiły do reakcji komendanta głównego MO gen. Ryszarda Dobieszaka, który 11 maja 1957 r. wydał Rozkaz nr 2/57 w sprawie nieuzasadnionego używania przez funkcjonariuszy MO pałek gumowych.
W przypadku wysyłania w celu interwencji kilku milicjantów, na dowódcę patrolu miał być wyznaczany najbardziej doświadczony z nich i to do niego należała decyzja o użyciu pałek.
Aby zapobiec tego rodzaju zdarzeniom w przyszłości, komendant główny rozkazał m.in. przeprowadzenie odpraw i szkoleń poświęconych tej problematyce, zaostrzenie kar dyscyplinarnych wobec milicjantów nadużywających pałek oraz wyciągnięcie wniosków służbowych wobec przełożonych tych funkcjonariuszy.
W przypadku wysyłania w celu interwencji kilku milicjantów, na dowódcę patrolu miał być wyznaczany najbardziej doświadczony z nich i to do niego należała decyzja o użyciu pałek i ewentualnym zastosowaniu innych środków przymusu. Każdy przypadek użycia pałki miał być analizowany przez bezpośrednich przełożonych funkcjonariuszy, którzy ich użyli.
Milicjant i dwaj mężczyźni (funkcjonariusze MO lub SB w ubraniach cywilnych bądź członkowie ORMO lub tzw. aktywu robotniczego) z pałkami w dłoniach podczas rozpraszania tłumu na ulicy Nowy Świat przy pomniku Mikołaja Kopernika w Warszawie, marzec 1968 r. (fot. z zasobu IPN)
Milicjanci atakujący przy pomocy pałek studentów pod budynkiem Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków, marzec 1968 r. (fot. z zasobu IPN)
Po raz pierwszy pałki szturmowe przeznaczone dla oddziałów zwartych milicji zaprezentowano podczas pokazu w ramach ćwiczeń „Dunajec 69”. Kraków Czyżyny, 25 X 1969 r. (fot. z zasobu IPN)
Milicjanci wyposażeni w pałki gumowe i kobiety protestujące przeciwko wyburzeniu punktu katechetycznego (ganku dobudowanego bez zezwolenia władz z inicjatywy ks. Józefa Pochopienia do zakupionego przez niego budynku) we wsi Szklary (obecnie w gminie Jerzmanowice-Przeginia w województwie małopolskim), 12VIII 1974 r. (fot. z zasobu IPN)
Dalsze zmiany
Kolejnymi przepisami regulującymi użycie pałki gumowej przez milicjantów były: Zarządzenie ministra spraw wewnętrznych nr 49 z dnia 8 marca 1963 r. „w sprawie przydzielenia funkcjonariuszom Milicji Obywatelskiej pałek gumowych oraz określenia zasad ich użycia”, a następnie Zarządzenie nr 26/74 ministra spraw wewnętrznych z dnia 18 kwietnia 1974 r. „w sprawie zasad stosowania przez funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej środków przymusu bezpośredniego” wraz z Instrukcją nr 1/74 komendanta głównego Milicji Obywatelskiej z dnia 18 kwietnia 1974 r. „w sprawie szczegółowego określenia przypadków, w których mogą być stosowane poszczególne rodzaje środków przymusu bezpośredniego”.
Pałka gumowa dla wielu Polaków stała się symbolem opresyjnego charakteru PRL.
Warto podkreślić, że wspomniana instrukcja pozwalała na zadawanie pałką ciosów w głowę i szyję, a także uchwytem pałki, oraz na jej użycie w pomieszczeniach jednostek MO w sytuacji odpierania przez funkcjonariuszy czynnej napaści (w obronie koniecznej), przy czym wcześniejsze zarządzenie z 1963 r. bezwzględnie zakazywało takich działań (zezwalało na zadawanie ciosów pałką wyłącznie w mięśnie rąk, ramion i nóg, tak aby nie uszkodzić zdrowia osoby, wobec której została ona użyta).
Od jesieni 1969 r. jednostki Zmotoryzowanych Odwodów Milicji Obywatelskiej były stopniowo wyposażane w długie pałki określane jako pałki specjalne lub szturmowe. Miały one długość 62 cm i wagę ponad pół kilograma. Były używane przez funkcjonariuszy oddziałów zwartych podczas działań zmierzających do rozpędzania tłumu, m.in. podczas demonstracji opozycji po wprowadzeniu stanu wojennego czy konfrontacji z agresywnymi kibicami.
Funkcjonariusze milicji wyposażeni w pałki szturmowe blokujący Wyższą Oficerską Szkołę Pożarnictwa w czasie strajku okupacyjnego, 25 XI – 2 XII 1981 r. (fot. z zasobu IPN)
Pododdział ZOMO na ćwiczeniach na poligonie w rejonie Rzeszowa. Funkcjonariusze w tyralierze z pałkami szturmowymi trzymanymi przed sobą, wiosna 1982 r. (fot. z zasobu IPN)
Natarcie funkcjonariuszy ZOMO wyposażonych w pałki szturmowe przy wsparciu armatki wodnej Hydromil podczas zajść w Gdańsku-Wrzeszczu, 1 V 1985 r. (fot. z zasobu IPN)
Funkcjonariusze ZOMO wyposażeni w pałki szturmowe podczas zajść w rejonie dworca kolejowego w Gdańsku, druga połowa lat 80. XX wieku (fot. z zasobu IPN)
* * *
Pałka gumowa była jednym ze środków przymusu bezpośredniego stosowanym przez milicję, ale dla wielu Polaków stała się też symbolem opresyjnego charakteru PRL. Przed rokiem 1990 w pałki gumowe byli też wyposażeni żołnierze Wojskowej Służby Wewnętrznej i funkcjonariusze Służby Więziennej. W latach 90. XX wieku milicyjne pałki gumowe zarówno krótsze, jak i szturmowe trafiły na wyposażenie policji.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
