Książę Józef Poniatowski urodził się 7 maja 1763 r., wychowywał się w Wiedniu i w Pradze. Zrobił karierę w wojsku austriackim, w którym dosłużył się stopnia pułkownika, był nawet adiutantem cesarza Józefa II. Czuł się jednak Polakiem i w 1789 r., wezwany przez stryja – króla Stanisława Augusta – wstąpił do wojska polskiego, gdzie otrzymał stopień generała-majora.
![Cokół obalonego pomnika księcia Józefa Poniatowskiego w czerwcu 1945 r. W tle ruiny zburzonego Pałacu Saskiego i Grobu Nieznanego Żołnierza. Napis pozbawiony niektórych liter Xięcu | Józe[f]owi | Poni[a]towskiemu | [N]ar[ó]d (fot. z zasobu IPN)](/dokumenty/zalaczniki/166/166-203570.jpg)
Cokół obalonego pomnika księcia Józefa Poniatowskiego w czerwcu 1945 r. W tle ruiny zburzonego Pałacu Saskiego i Grobu Nieznanego Żołnierza. Napis (pozbawiony niektórych liter): Xięc{i}u | Józe{f}owi | Poni{a}towskiemu | {N}ar{ó}d (fot. z zasobu IPN)
Za sukcesy bojowe podczas wojny w obronie Konstytucji 3 maja w 1792 r. wraz z Tadeuszem Kościuszką został odznaczony nowo ustanowionym Orderem Virtuti Militari. Następnie walczył w powstaniu kościuszkowskim, później objął funkcje wodza naczelnego armii Księstwa Warszawskiego i ministra wojny w jego władzach.
Uwielbiany przez żołnierzy (a także przez kobiety), kolejne sukcesy odniósł w bitwach podczas wojny polsko-austriackiej 1809 r. oraz kampanii napoleońskiej 1812 r. Po klęsce tej ostatniej podjął się odtworzenia armii polskiej. Ciężko ranny, zginął bohatersko w bitwie pod Lipskiem (tzw. bitwie narodów) 19 października 1813 r., podczas osłony odwrotu Wielkiej Armii pod wodzą Napoleona.
„Golec rzymski w koszuli”
Dzieje pomnika księcia Józefa były równie barwne i burzliwe jak jego samego. Pomnikiem postanowiono bohatera uhonorować wkrótce po śmierci i już w 1814 r. zaczęto zbierać na ten cel fundusze.
W roku 1818, a więc już w czasach tzw. Królestwa Kongresowego, za zgodą cara Aleksandra I zamówiono projekt monumentu u znanego duńskiego rzeźbiarza Bertela Thorvaldsena. Artysta podpisał umowę na wykonanie dzieła, doprecyzowaną kontraktem z 1820 r., ale jako człowiek niezmiernie zajęty (nb. stworzył w tym czasie również inny znaczący warszawski pomnik – Mikołaja Kopernika) gotowy model przedstawił dopiero w roku 1827. Wskutek trudności z transportem ogromnej bryły przed obejrzeniem dzieła przez polskie społeczeństwo minęły kolejne dwa lata.
Dzieje pomnika księcia Józefa były równie barwne i burzliwe jak jego samego. Pomnikiem postanowiono bohatera uhonorować wkrótce po śmierci i już w 1814 r. zaczęto zbierać na ten cel fundusze.
Wizerunek księcia Józefa dłuta Thorvaldsena wzorowany jest na pomniku konnym cesarza Marka Aureliusza w Rzymie. Krytyczne opinie, z jakimi w 1829 r. spotkał się ten pomysł u Polaków, wymownie odzwierciedla tytuł wydanej w 2024 r. książki Golec rzymski w koszuli. Pomnik księcia Józefa Poniatowskiego w Warszawie pod redakcją Anety Czarneckiej, Małgorzaty Marii Grąbczewskiej i Mariusza Kolmasiaka. Wbrew oczekiwaniom opinii publicznej, że bohater zostanie przedstawiony w stroju polskim, raczej w sposób dynamiczny i dramatyczny niż statyczny i monumentalny, twórca nie zgodził się na takie zmiany. Ostatecznie model został przyjęty do realizacji w oryginalnym, klasycystycznym kształcie.
Burzliwa droga na plac Saski
Prace nad odlewem przerwał wybuch powstania listopadowego. Kiedy w końcu w 1832 r. dzieło powstało, w ramach sankcji popowstaniowych car Mikołaj I odwołał decyzję o umieszczeniu go w planowanej reprezentacyjnej lokalizacji, tj. na dziedzińcu Pałacu Namiestnikowskiego (obecnie Pałac Prezydencki).
W roku 1840 pomnik polskiego bohatera stanął na krótko w twierdzy Modlin, a następnie – podarowany przez cara namiestnikowi Iwanowi Paskiewiczowi – w jego pałacu w Homlu. Dopiero w ramach rewindykacji polskich dóbr kultury po traktacie ryskim z 1921 r., kończącym wojnę polsko-bolszewicką, udało się odzyskać monument księcia Józefa dla stolicy Polski. Początkowo ustawiono go na dziedzińcu Zamku Królewskiego, a następnie 3 maja 1923 r. został oficjalnie odsłonięty na pl. Saskim (w roku 1928 r. zmienił on nazwę na pl. Piłsudskiego, którą przyjął z powrotem w roku 2012 i nosi ją do dzisiaj).
Niemieccy żołnierze przed pomnikiem księcia Józefa Poniatowskiego przy pałacu Paskiewicza w Homlu, 1918 r. (fot. domena publiczna)
Odsłonięcie pomnika księcia Józefa Poniatowskiego na pl. Saskim (później pl. Piłsudskiego). Na zdjęciu m.in. – siedzą od lewej: marsz. Józef Piłsudski, marszałek Francji Ferdynand Foch, prezydent Stanisław Wojciechowski, premier Władysław Sikorski. Z boku widoczne udekorowane prawe skrzydło Pałacu Saskiego. Warszawa, 3 V 1923 r. (fot. z zasobu IPN)
Pocztówka z podpisami po polsku i po francusku przedstawiająca pomnik księcia Józefa Poniatowskiego, wydana przez krakowskie wydawnictwo Sztuka. Z boku na cokole widoczny napis: „Honor i Oiczyzna” (pisownia oryginalna), 1936 r. (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe)
Wysadzenie pomnika i jego powojenna kopia
Monument księcia Józefa Poniatowskiego przetrwał niemieckie naloty we wrześniu 1939 r. i stał niewzruszenie przed Pałacem Saskim aż do Powstania Warszawskiego. W kontekście akcji planowego niszczenia lub usuwania przez okupanta ważnych dla Polaków pomników (m.in. Fryderyka Chopina, Jana Kilińskiego) nie było to wcale oczywiste, tym bardziej że pobliski gmach Pałacu Saskiego zajął Wehrmacht, pl. Saski został przemianowany na Adolf Hitler Platz, a komisarycznemu burmistrzowi miasta Julianowi Kulskiemu Niemcy kazali przenieść pomnik księcia Józefa w inne miejsce.
Niemieckie zdjęcie propagandowe przedstawiające posterunek Wehrmachtu przed Pałacem Saskim w Warszawie wkrótce po kapitulacji miasta. W głębi pomnik księcia Józefa Poniatowskiego, Pałac Saski i Grób Nieznanego Żołnierza. Warszawa, 30 IX – 31 X 1939 r. Fot. Hugo Jäger (fot. z zasobu IPN)
Ruch uliczny w okupowanej Warszawie przed Pałacem Saskim – na placu, który wówczas nosił imię Adolfa Hitlera. Na pierwszym planie widoczny żołnierz niemieckich wojsk lądowych (kapral), z tyłu po prawej pomnik księcia Józefa Poniatowskiego, w głębi kolumnada Pałacu Saskiego z Grobem Nieznanego Żołnierza. Warszawa, 1941 r. (fot. z zasobu IPN)
W końcu, 16 grudnia 1944 r., Niemcy wysadzili monument w powietrze – podczas operacji planowego palenia i burzenia Warszawy, grabieży i dewastowania pozostałych w niej jeszcze dóbr kultury. Taki sam los spotkał w tym samym miesiącu pałac Brühla i Pałac Saski w jego sąsiedztwie (w sierpniu 2021 r. Sejm RP przyjął ustawę dotyczącą ich odbudowy).Po II wojnie światowej Królestwo Danii podarowało Warszawie kopię rzeźby księcia Józefa Poniatowskiego, wykonaną z brązu przez Paula Lauritza Rasmussena. Podstawą dzieła był jej oryginalny gipsowy model, zachowany w Muzeum Thorvaldsena w Kopenhadze. W 1952 r. pomnik odsłonięto w Łazienkach Królewskich, przed Starą Oranżerią.
Pomnik księcia Józefa Poniatowskiego (powojenna kopia) przed Starą Oranżerią w Łazienkach Królewskich, gdzie stał w latach 1952–1965. Warszawa, 1961 r. (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe)
W końcu w 1965 r. monument został przeniesiony na miejsce zdecydowanie bardziej prestiżowe, przewidziane dla niego pierwotnie – na dziedziniec pałacu Rady Ministrów (dawnego Pałacu Namiestnikowskiego), od roku 1994 stanowiącego siedzibę Prezydenta Rzeczypospolitej.
Tłum żegnający kard. Stefana Wyszyńskiego, zgromadzony na Krakowskim Przedmieściu przed Pałacem Namiestnikowskim (trumnę z ciałem Prymasa Tysiąclecia wystawiono w pobliskim kościele seminaryjnym). Pośrodku widoczny pomnik księcia Józefa Poniatowskiego. Warszawa, 28–31 V 1981 r. Fot. Jerzy Lech Szóstko, Edward Kucharski (fot. z zasobu IPN)
Pozostałości oryginalnego pomnika księcia Józefa Poniatowskiego w Parku Wolności przy Muzeum Powstania Warszawskiego. Warszawa, 2013 r. Fot. Adrian Grycuk (fot. domena publiczna)
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
