Potwierdzeniem tego zdarzenia była relacja generałowej (wdowy po gen. Włodzimierzu Maxymowicz-Raczyńskim) i dokument podpisany po zgonie marszałka przez kilku piłsudczyków, z którymi utrzymywał wówczas kontakty. Cztery dni później Śmigły-Rydz został pochowany na cmentarzu Powązkowskim pod przybranym nazwiskiem Adam Zawisza.
Hipoteza Dariusza Baliszewskiego
Okoliczności śmierci chyba najbardziej wpływowej osoby w państwie polskim w drugiej połowie lat trzydziestych, wyznaczonej następcą prezydenta Ignacego Mościckiego, wzbudziły pewne kontrowersje wśród historyków najnowszych dziejów Polski.
Ich źródłem było zakwestionowanie przez Dariusza Baliszewskiego wiarygodności jedynego bezpośredniego przekazu dotyczącego śmierci marszałka – wspomnianej relacji Maxymowicz-Raczyńskiej oraz powstałego oświadczenia świadków o fakcie zgonu marszałka. Według hipotezy tego autora, odrzuconej przez większość badaczy, śmierć Śmigłego-Rydza została sfingowana przez osoby z kierownictwa ZWZ, dążące do odizolowania go od jego zwolenników i przede wszystkim uniemożliwienia działalności politycznej, którą zaczął prowadzić.
Marszałek Edward Śmigły-Rydz podczas defilady z okazji Święta Niepodległości na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, 11 listopada 1936 r. Skan zdjęcia z Kolekcji Juliena Bryana przechowywanego w USHMM w Waszyngtonie (fot. z zasobu AIPN)
Marszałek, rzeczywiście chory, miał zostać wywieziony z Warszawy do Otwocka i tam umrzeć 3 sierpnia 1942 r. Źródłem tej informacji był naczelnik harcerzy Związku Harcerstwa Polskiego Stanisław Broniewski „Orsza”, który usłyszał ją od swojego poprzednika na tym stanowisku, Floriana Marciniaka, i uznał za wiarygodną na tyle, by powiedzieć o niej publicznie.
Miedzy zgonem a konspiracją
Zarówno w kraju, jak i na uchodźstwie pojawiły się wówczas także inne opinie kwestionujące wiadomości o śmierci Śmigłego-Rydza i formułujące rożne przypuszczenia na ten temat. Powątpiewał o niej nawet gen. Kazimierz Sosnkowski. W liście do płk. Franciszka Demela pisał m.in.:
„Czy nie jest to celowy i zrozumiały kamuflaż trwający od piętnastu miesięcy, mający na celu bezpieczeństwo wiadomej osoby?”.
Inspektor Armii, gen. dyw. Edward Śmigły-Rydz w asyście oficerów Sztabu Głównego WP odbiera defiladę oddziału kawalerii, prawdopodobnie podczas manewrów (fotografia wykonana przed 1935 r.). Wśród oficerów sztabu widoczny ks. biskup Władysław Bandurski, w czarnym ornacie i kapeluszu. Cyfrowa kopia zdjęcia została przekazana do zasobu IPN przez Andrzeja Kapłańskiego (fot. z zasobu AIPN)
Marszałek Edward Śmigły-Rydz, druga połowa lat trzydziestych XX w. (fot. z zasobu AIPN)
Okoliczności pobytu marsz. Śmigłego-Rydza w Polsce czyni jeszcze bardziej zagadkowym powojenne zeznanie gen. Augusta E. Fieldorfa, znajdujące się w aktach śledztwa komunistycznego przeciw generałowi „Nilowi”, obecnie przechowywanych w zasobie Archiwum IPN. Nie dawał on wiary w informację o śmierci Śmigłego-Rydza w grudniu 1941 r., będąc przekonanym, że była rozpowszechniana w celu głębszego zakonspirowania marszałka. Tę jego ówczesną wątpliwość miał podzielać także gen. Stefan Rowecki.
Dekady wątpliwości
Na pełne wyjaśnienie sprawy nie wpływało i to, że zachował się tylko jeden bezpośredni przekaz opisujący całe zdarzenie – relacja Jadwigi Maxymowicz-Raczyńskiej. Pomijając już niekonsekwencje pojawiające się w późniejszych wypowiedziach generałowej w stosunku do pierwszej relacji, wiarygodność jej świadectwa podważały informacje o rzekomo poważnym konflikcie między marszałkiem a jego najbliższym współpracownikiem, Julianem Piaseckim, dotyczącym planowanych działań piłsudczyków w okupowanym kraju, w tym kwestii stosunku do ZWZ.
Fragment zeznań własnych Augusta Emila Fieldorfa z 13 marca 1951 r. dotyczący śmierci marsz. Śmigłego-Rydza (z zasobu AIPN)
Strona tytułowa „Notatki dot. działalności b. marszałka Polski Edwarda Rydza-Śmigłego ze szczególnym uwzględnieniem okresu 1939–1941”, oprac. M. Kozłowski, W. Król, Warszawa 1966 (z zasobu AIPN)
Schemat kontaktów marsz. Edwarda Śmigłego-Rydza po jego powrocie do okupowanego kraju według ustaleń SB (z zasobu AIPN)
Znalazła się wśród nich nawet pogłoska o otruciu Śmigłego-Rydza, a dzięki źródłom z zasobu Archiwum IPN wiadomo, że plotkę tę generałowa zaczęła rozsiewać w otoczeniu marszałka krótko przed jego śmiercią. „Rewelacje” generałowej trudno traktować poważnie, także i dlatego, że wydaje się nieprawdopodobne, by została ona dopuszczona do rozmów o planach politycznych marszałka i jego zwolenników.
Wspomniane materiały IPN, nieznane Dariuszowi Baliszewskiemu i jego oponentom, pozwalają dostrzec niejasności w najpełniejszej relacji o losach marsz. Śmigłego-Rydza w kraju i zmuszają co najmniej do zadania pytań o okoliczności powrotu do Polski, pobytu w Warszawie oraz śmierci Naczelnego Wodza WP. A że budziło to zainteresowanie i w PRL, niech świadczy to, że w 1966 r. swoiste historyczne śledztwo na ten temat przeprowadziła Służba Bezpieczeństwa. Efektem była obszerna ekspertyza pracowników Biura Historycznego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, Marcina Kozłowskiego i Wacława Króla, opracowana w celu ustalenia przyczyn powrotu do kraju marsz. Edwarda Śmigłego-Rydza, jego zamierzeń politycznych i wojskowych oraz okoliczności śmierci. Także i ona znajduje się obecnie w zasobie Archiwum IPN.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
15 listopada 2021 r. zespół Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN przeprowadził na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie prace ekshumacyjne, których celem było potwierdzenie tożsamości i ostateczne wyjaśnienie wątpliwości związanych z miejscem pochówku Edwarda Śmigłego-Rydza.
Prace ekshumacyjne w grobie Marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie, 15 listopada 2021 r. (fot. Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN)
Prace ekshumacyjne w grobie Marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie, 15 listopada 2021 r. (fot. Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN)
Prace ekshumacyjne w grobie Marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie, 15 listopada 2021 r. (fot. Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN)
