Wyrokiem sądu na kary pozbawienia wolności skazani zostali: Andrzej Czuma (7 lat więzienia), jego brat Benedykt Czuma (6 lat więzienia), Stefan Niesiołowski (7 lat więzienia), Marian Gołębiewski (4,5 roku więzienia), Bolesław Stolarz (4,5 roku więzienia) i Emil Morgiewicz (4 lata więzienia).
Działacze konspiracyjnej organizacji otrzymali wyroki za prowadzenie przygotowań „do obalenia w przyszłości przemocą ustroju socjalistycznego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”, przypisano im również pospolite przestępstwa kryminalne, choć wszystkie ich działania były motywowane politycznie, wynikały ze sprzeciwu wobec sowieckiego zniewolenia i służyły odzyskaniu przez Polskę niepodległości.
Opór wśród „małej stabilizacji”
„Ruch” sformował się w połowie lat 60. XX w. Najaktywniej działał od 1968 r. do rozbicia w czerwcu 1970 r. Był największą podziemną organizacją opozycyjną wobec władz PRL w okresie gomułkowskiej „małej stabilizacji”. Organizacja prowadziła prace programowe i wydawała poza cenzurą tzw. bibułę, ale po jej zlikwidowaniu była dość długo najbardziej znana z powziętego w 1970 r. i nigdy niezrealizowanego planu zniszczenia Muzeum Lenina w Poroninie.
„Ruch” powstał i został rozbity w okresie rządów Władysława Gomułki, ale wyrok, do którego tu nawiązujemy, zapadł już w okresie sprawowania funkcji I sekretarza PZPR przez Edwarda Gierka. Organizacja została rozbita w wyniku aresztowań rozpoczętych 20 czerwca 1970 r., będących następstwem rozpracowania prowadzonego przez Służbę Bezpieczeństwa MSW, do którego punktem wyjścia był donos jednej osoby.
Po fali aresztowań w 1970 r., która objęła ponad sto osób w kilku ośrodkach, nastąpiło wielomiesięczne śledztwo, prowadzone przez funkcjonariuszy MSW oraz prokuraturę, w którym zgromadzono kolejne informacje dotyczące organizacji i przygotowano materiał dowodowy na potrzeby oskarżenia.
Wprowadzenie do tablicy poglądowej Laboratorium Kryminalistycznego Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej w Łodzi ze zdjęciami operacyjnymi SB dotyczącymi wydarzenia z 6 XII 1964 r., włączonymi później do akt śledztwa przeciwko działaczom organizacji „Ruch”, jako dowód ich „wrogiej” działalności (z zasobu IPN)
Zdjęcia operacyjne SB, przedstawiające napis na postumencie w parku im. Jana Matejki przy ul. Gabriela Narutowicza w Łodzi, 6 XII 1964 r. (fot. z zasobu IPN)
Proces w cieniu propagandy sukcesu
Krótki, trwający od 21 września do 23 października 1971 r., proces przywództwa organizacji poprzedziły procesy innych jej członków. W ich wyniku, kilkadziesiąt innych osób również skazano na kary więzienia, w większości bezwzględne, czyli bez zawieszenia wykonania represji. Niektórych aresztowanych władze nie postawiły przed sądem.
Były to m.in. osoby mało zaangażowane w działania organizacji, które np. incydentalnie coś przechowały, a równocześnie takie, które nawet jeśli ktoś je wcześniej obciążył, to same ze swojej strony nie dostarczyły śledczym informacji, twierdząc, że o całej aktywności nic nie wiedziały, innych podejrzanych słabo znały, do organizacji nie należały, nie sprawdzały, co wzięły na przechowanie, itp.
Zasadniczym, politycznym powodem, dla którego rządzący po grudniu 1970 r. PRL nie chcieli mocno nagłaśniać procesów „Ruchu”, ani też ewentualnie obejmować nimi kolejnych osób, była polityka propagandowa ekipy Edwarda Gierka. Zgodnie z jej paradygmatem, wszyscy obywatele mieli być zadowoleni z panującej wokół nich rzeczywistości i harmonijnie współpracować z władzami Polski Ludowej. Proces organizacji opozycyjnej – nawet jeśli powołanej do życia za poprzedniej ekipy – zadawał kłam takiej wizji.
Strona okładkowa teczki z ekspertyzami z akt śledztwa „przeciwko Andrzejowie Czumie i innym”, czyli przeciwko działaczom organizacji „Ruch” (z zasobu IPN)
Ekspertyza Zakładu Kryminalistyki Komendy Głównej Milicji Obywatelskiej w Warszawie (dotycząca materiałów znalezionych podczas rewizji, mających jakoby służyć do akcji „Poronin”), wykonana na potrzeby śledztwa prowadzonego przeciwko działaczom organizacji „Ruch” i prezentująca narrację organów ścigania, 15 VII 1970 r., s. 1 (z zasobu IPN)
* * *
Tekst ilustrują fragmenty materiałów dowodowych, zgromadzonych w śledztwie przeciwko działaczom „Ruchu”. W perspektywie historycznej materiały te stanowią – wbrew intencji władz PRL – dowód nieprzerwanego, prowadzonego nawet w bardzo niesprzyjających warunkach, czynnego dążenia Polaków do odzyskania przez Polskę niepodległości.
Więcej interesujących materiałów na profilu Archiwum IPN
