Raport został opublikowano 8 maja 1945 w gazecie „Krasnaja Zwiezda”, ówczesnym organie armii radzieckiej1. Obliczenia w nim przedstawione zostały zaakceptowane przez Główną Komisję Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, włączone do aktu oskarżenia w procesie przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze oraz do aktu oskarżenia komendanta obozu Rudolfa Hossa przed Najwyższym Trybunałem Narodowym w Polsce.
27 stycznia 1945 r. do obozu KL Auschwitz-Birkenau wkroczyli żołnierze 60. armii I Frontu Ukraińskiego. Już w lutym powołano prokuratura wojskowego do zbadania i przeprowadzenia śledztwa w sprawie zbrodni w nim popełnionych.
Materiały tej komisji znajdują się w aktach śledztwa w sprawie naruszenia w okresie od maja 1940 do stycznia 1945 w Oświęcimiu i innych miejscowościach prawa międzynarodowego stanowiącego zbrodnię przeciwko ludzkości przez przedstawicieli wyższych państwa niemieckiego polegającego na pozbawieniu wolności obywateli polskich poprzez osadzenie ich w obozie koncentracyjnym KL Auschwitz-Birkenau i poddaniu ich tam nieludzkiemu traktowaniu oraz dokonywaniu zabójstw, tj. czyn z art. 1 pkt. 1 dekretu z dn. 31.08.1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy wojennych i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego.
Artykuł ten powstał w oparciu o streszczenie Opinii na temat ekspertyzy dotyczącej zbrodni hitlerowskich popełnionych w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu, sporządzonej przez byłego Pomocnika Prokuratora Wojskowego I Frontu Ukraińskiego, podpułkownika służby sprawiedliwości w stanie spoczynku L. Pachomowa, datowanej na dzień 17 marca 1966 r. W 1945 r. Pachomow był w służbie czynnej w stopniu majora i uczestniczył w oględzinach obozu KL Auschwitz-Birkenau-Monowitz2. Opinia sporządzona została na podstawie materiałów dochodzeniowo-śledczych, przechowywanych w Centralnym Państwowym Archiwum Rewolucji Październikowej.
Większość ekspertyzy, przygotowanej przez Komisję Sowiecką w 1945 r. w języku rosyjskim, znajduje się w aktach wyżej wymienionego śledztwa3 w formie odbitek z fotograficznych, najprawdopodobniej z mikrofilmu.
Poza prokuratorami i sędziami śledczymi prokuratury wojennej Frontu Ukraińskiego w oględzinach obozu i dochodzeniu wzięli udział: przedstawiciele Nadzwyczajnej Państwowej Komisji do badania zbrodni hitlerowskich D. Kudriawcew i S.T. Kuźmin, główny ekspert medycyny sądowej I Frontu Ukraińskiego podpułkownik służby zdrowia F.F. Bryzin, ekspert medycyny sądowej 60. armii major służby zdrowia M.G. Czursanow, ekspert do spraw terapii, major służby zdrowia docent I.I. Piercow, naczelnik patologiczno-anatomicznego laboratorium 60. armii major służby zdrowia N.A. Lebiediew, ginekolog 60. armii major służby zdrowia docent G.A. Kolegajew, ekspert psychiatra podpułkownik służby zdrowia N.R, Warnnowskij, ekspert kryminolog z Centralnego Laboratorium medycyny sądowej Armii Czerwonej lejtnant służby administracyjnej N. I. Gieresimow, kandydat nauk chemii inżynier major W.F. Ławruszin, inżynier kapitan A.W. Szujew oraz przedstawiciele byłych więźniów obozu koncentracyjnego: prof. pediatra z Pragi Bertold Epsztejn, prof. patologicznej anatomii i medycyny eksperymentalnej z Francji Henryk Limuzen, docent fakultetu medycyny w Zagrzebiu Maks Grossman, lekarze: Samuel Sztejnberg, P. I. Radczenko, N. K. Rjabcun, przedstawiciele społeczeństwa polskiego: burmistrz miasta Oświęcimia Marcin Krzemień, ksiądz Jan Skarbek, profesor oświęcimskiego gimnazjum Żagan, technik budowlany Marian Mrozowski, przedstawiciel ludności miasta Oświęcim Eugeniusz Nosal, prof. dok. Inżynier Krakowskiej Akademii Hutniczej R. A. Dawidowski., prof. dok. Inżynier Krakowskiej Gazowni J. I. Doliński.
27 stycznia 1945 r. do obozu KL Auschwitz-Birkenau wkroczyli żołnierze 60. armii I Frontu Ukraińskiego. Już w lutym powołano prokuratura wojskowego tego frontu do zbadania i przeprowadzenia śledztwa w sprawie zbrodni w nim popełnionych.
W czasie dochodzenia poddano oględzinom Auschwitz I – obóz macierzysty, Auschwitz II-Birkenau i Auschwitz III-Monowitz. Przeprowadzono inwentaryzację znalezionych na terenie tych obozów rzeczy, ubrań, butów itp. Przesłuchano wyzwolonych więźniów, którzy jeszcze przebywali na terenie obozu z powodu stanu zdrowia lub też jeszcze nie mogli wrócić do domu, gdyż nadal trwała wojna. Przeprowadzono ekspertyzy lekarskie stanu ich zdrowia i ocenę eksperymentów medycznych i pseudomedycznych na nich przeprowadzonych. Przebadano 1606 kobiet, 1203 mężczyzn i 180 dzieci byłych więźniów, z czego 85,5% było skrajnie wycieńczonych. Przeprowadzono 536 sekcji zwłok z czego stwierdzono, że w 492 przypadkach śmierć nastąpiła na skutek skrajnego wyczerpania i głodowego wyniszczenia. Przeprowadzono także badania techniczne budynków, baraków, komór gazowych oraz krematoriów4.
Poddano badaniom krematorium nr 1 na terenie obozu Auschwitz I, krematoria nr 2, 3, 4 i 5 na terenie obozu Auschwitz II-Birkenau oraz komory gazowe nr 1 i 2 w pobliżu obozu Auschwitz II-Birkenau. W sumie w latach 1940-1945 na terenie całego obozu w Auschwitz naliczono 52 retorty (jest to część metalowa komory pieca krematoryjnego, w której spalano ciała). Znaleziono również metalowe wózki, na których układano po kilka ciał zamordowanych ludzi i wsuwano je do komory-retorty, oraz stwierdzono palenie ciał na stosach obok krematoriów na terenie Auschwitz II-Birkenau oraz przy komorach gazowych nr 1 i 2 w pobliżu tego obozu.
Auschwitz I-Obóz macierzysty
W przypadku krematorium 1 stwierdzono, że było ono „od dawna nieczynne”. Zostało ono uruchomione na początku 1941 r. i działało do marca 1943 r., kiedy uruchomiono pierwsze krematoria w Auschwitz II-Birkenau.
Krematorium nr 1 posiadało cztery piece po dwie retorty każdy. Wkładano od 3 do 5 ciał. W ciągu doby można było spalić od 300 do 350 ciał. W ciągu miesiąca można było spalić 9000 zwłok, co w sumie pomnożone przez ilość 24 miesięcy, kiedy krematorium działało, daje możliwą liczbę 216 000 ciał.
Jest to górna granica, ale istniał też powód, dla którego Niemcy uznali, że to krematorium jest już niewystarczające i uruchomiono wtedy w pobliżu nowo budowanego obozu Auschwitz II-Birkenau dwie komory gazowe nr 1 i 2, a pod koniec tego roku przystąpiono do budowy kolejnych czterech krematoriów na terenie powstającego obozu Auschwitz II-Birkenau. Stwierdzono, że przy krematorium nr 1 działała komora gazowa, posiadająca w suficie cztery szczelnie zamykane okienka, przez które wsypywano cyklon.
Popiół zaraz po spaleniu był przesiewany przez specjalne sita, celem poszukiwania dalszych kosztowności, wcześniej nie odnalezionych w ciałach zamordowanych ludzi. Uzyskane złoto było przetapiane.
Na terenie obozu macierzystego, obok kotłowni, istniała jeszcze jedna komora gazowa, która na co dzień służyła do dezynfekcji odzieży, ale czasami używana była także do gazowania ludzi. Według świadków, w sierpniu 1944 r. zagazowano w niej 200 osób z Sonderkomanda obsługującego krematoria w Auschwitz II-Birkenau. Trzecie miejsce, gdzie gazowano ludzi, mieściło się w piwnicach bloku 11.
W jednym z budynków, w którym znajdował się skład preparatów chemicznych do dezynfekcji, znaleziono 1000 masek przeciwgazowych. Z kolei w innym znaleziono 1500 pustych puszek po cyklonie oraz 7 skrzyń, w których było po 15 dużych puszek nim wypełnionych.
O skali obozu, ale także o niezwykłej dokładności w sporządzaniu przez powołany zespół ekspertyzy, świadczą liczby rzeczy znalezionych w obozie macierzystym, a przywiezionych z Auschwitz II-Birkenau. Trzeba przypomnieć, że są to rzeczy uzyskane od więźniów w ostatnim okresie istnienia obozu. W bloku 21 znaleziono na strychu (o powierzchni 2301 metrów kwadratowych) 219 429 sztuk odzieży męskiej na których naszyte były sześcioramienne gwiazdy z napisem „Jude”. Na marynarkach były znaki zakładów krawieckich z różnych miast europejskich. W innym miejscu obozu Auschwitz I znaleziono dół, w którym znajdowało się 52 061 garnków, misek itp. Podobnie jak w przypadku marynarek, na denkach były oznaczenia fabryk z całej Europy. W sumie w magazynach i na strychach bloków obozu Auschwitz I znaleziono:
– męskiej odzieży wierzchniej i spodniej – 246 820 sztuk,
– żeńskiej odzieży wierzchniej i spodniej – 836 225 sztuk,
– dziecięcej odzieży wierzchniej i spodniej dzieci do 11 roku życia – 115 063 sztuk,
– męskiego obuwia bez podeszew – 38 000 sztuk,
– przedmiotów metalowych i emaliowanych – 69 848 sztuk,
– bielizny pościelowej i stołowej – 68 054 sztuk,
– różnych szczotek – 49 865 sztuk,
– okularów – 12 910 sztuk.
Na terenie obozu macierzystego znajdowały się trzy baraki jednopiętrowe, specjalnie przystosowane do segregacji rzeczy znalezionych u nowo przywożonych więźniów. Posiadały specjalne półki z opisami tego, na jakie rzeczy są przeznaczone.
W bloku 21 znaleziono na strychu 219 429 sztuk odzieży męskiej na których naszyte były sześcioramienne gwiazdy z napisem „Jude”. Na marynarkach były znaki zakładów krawieckich z różnych miast europejskich.
Na ścianach w tych barakach znajdowały się tablice z zapisami rodzajów przywiezionych rzeczy do posortowania wraz z danymi liczbowymi. Ostatnie zapisy były z 17 stycznia 1945. Możemy przyjąć, że tego dnia struktury wewnętrzne obozu przestały ostatecznie funkcjonować.
Na terenie tych baraków w kancelarii znaleziono też książkę ewidencyjną, zawierającą rubryki informujące o transportach wysyłanych do Rzeszy z wyselekcjonowanymi już rzeczami (np. ubrania, obuwie itp.). Zawierała ona informacje o dacie załadowania, rodzaju rzeczy, adresie docelowym. Zapisy ewidencyjne obejmują tylko okres od 12 grudnia 1944 do 18 stycznia 1945. W tym okresie wysłano 46 wagonów z odzieżą.
Obóz Auschwitz II-Birkenau
Na terenie obozu Auschwitz II-Birkenau stwierdzono istnienie 324 budynków (w tym 43 były murowane, a 203 drewniane) oraz ośmiu magazynów umieszczonych w barakach. Obecnie na terenie obozu znajduje się znacznie mniej baraków, szczególnie drewnianych. W obozie 27 stycznia 1945 r. wyzwolono około 7 tys. więźniów, z których większość potrzebowała opieki medycznej oraz dobrych warunków bytowych, aby odzyskać siły ze względu na skrajne wyniszczenie organizmu. Jednym z najważniejszych elementów tej opieki było zapewnienie chorym i wyczerpanym więźniom ciepła5.
Aby w barakach, w których leżeli byli więźniowie, było sucho i ciepło, rozbierano drewniane baraki i wieże strażnicze, stojące na granicy strefy interesów obozu oraz na terenie obozów „głównych”, na opał. Jednocześnie na terenach podporządkowanych wcześniej tzw. strefie interesów obozu KL Auschwitz, liczącej 4000 ha, z których w latach 1940-41 wysiedlono wiele społeczności wiejskich, domy i budynki gospodarcze rozebrano, a materiały budowlane wykorzystano do rozbudowy obozu Auschwitz I i budowy obozu Auschwitz II-Birkenau. Gdy do okolicy zaczęli wracać dawni mieszkańcy, oni także potrzebowali opału i materiałów na odbudowę domów i budynków gospodarczych.
Krematorium nr 2 było otoczone ogrodzeniem z drutu kolczastego, przed którym znajdował się rów szerokości 3 metrów. Zajmowało 2 ha. Na rogach znajdowały się cztery wieże wartownicze, a co kilkadziesiąt metrów znajdowało się stanowisko dla broni maszynowej.
Na terenie tej strefy mieszkali i pracowali w podobozach więźniowie. Nikomu, poza strażnikami i więźniami, nie wolno było tam przebywać. Uprawiano tam ziemię na potrzeby obozowe, prowadzono uprawy eksperymentalne i rozsypywano popiół z krematoriów. W dzień granice strefy były pilnowane przez strażników. Obecnie teren muzeum obozu KL Auschwitz-Birkenau liczy około 170 ha. Powstało ono zresztą dopiero kilka lat po II wojnie światowej. Do tego czasu teren był zostawiony sam sobie, niszczał. Planowano, podobnie jak w wielu innych miejscach w Europie, jego wyburzenie. Muzeum zostało powołane w lipcu 1947 r. ustawą sejmową, ale jeszcze przez wiele lat środki na jego utrzymanie (ze względu na ogólną powojenną biedę w Polsce) były niewielkie.
Na terenie obozu Auschwitz II-Birkenau w barakach znaleziono około 300 ciał więźniów w stanie skrajnego wyniszczenia. Były to ciała kobiet, mężczyzn i dzieci. W raporcie podano także odległości od krematoriów numer 2 i 3 razem z komorami gazowymi od baraków mieszkalnych, które znajdowały się w odległości 95 metrów, a od siebie nawzajem 130 metrów. Do obu krematoriów był doprowadzony tor kolejowy wraz z rampą do wyładunku wagonów. Tor kolejowy został oddany jesienią 1943 r. i kończył się na wysokości krematoriów, pomiędzy krematorium 2 i 3. Stało na nim jeszcze 6 wagonów. Po wojnie część torów kolejowych została wywieziona do ZSRR.
Krematorium nr 2 było otoczone ogrodzeniem z drutu kolczastego, przed którym znajdował się rów szerokości 3 metrów. Zajmowało 2 ha. Na rogach znajdowały się cztery wieże wartownicze, a co kilkadziesiąt metrów znajdowało się stanowisko dla broni maszynowej (w sumie 10 sztuk). Budynek krematorium i komora gazowa zostały wcześniej wysadzone. W pobliżu znaleziono doły z dużą ilością szczotek do zębów, okularów itp. oraz popiół z niedopalonymi kośćmi. Niedaleko od terenu krematorium 2 stwierdzono zaorany obszar o wymiarach 200 na 50 metrów ze spalonym popiołem i niedopalonymi kośćmi ludzkimi. Krematorium nr 2 posiadało 10 pieców po 3 retorty, do których jednocześnie ładowano po 3 do 5 ciał. Funkcjonowało ono od marca 1943 r. do października 1944 r. – przez 1 rok i 7 miesięcy. W piwnicy znajdowała się komora gazowa, w której mordowano ludzi. W ekspertyzie przyjęto, że krematorium nr 2 było w stanie spalić na dobę 3 tys. ciał ,co miesięcznie daje liczbę 90 000, co z kolei daje możliwą liczbę spalonych 1 710 000 zwłok.
Krematorium nr 3 zajmowało 1 ha i 90 arów. Było podobnie otoczone drutem kolczastym i wieżami wraz ze stanowiskami dla broni maszynowej jak krematorium nr 2. W otaczającym krematorium rowie znajdowała się woda. Budynek krematorium był zawalony. W pobliżu znaleziono śmietnik o wymiarach 50 na 50 metrów ze spalonymi rzeczami osobistymi (np. okulary, grzebienie wśród popiołu) i niedopalonymi kośćmi ludzkimi. W wielu miejscach tego śmietnika przeprowadzono sondażowe wykopki. Na terenie krematorium, wśród innych rzeczy, znaleziono też sito do przesiewania popiołu i kasą ogniotrwałą.
Na stole, znajdującym się w pobliżu krematorium, znaleziono preparaty ludzkich części anatomicznych: wątrobę, serce, nerki, płuca i inne części ciała. W pobliżu krematorium znajdowały się doły długości 40 metrów i 3 metrów szerokości, wypełnione popiołem i spalonymi szczątkami kości ludzkich.
Krematorium nr 3 posiadało 10 pieców po 3 retorty, do których jednocześnie ładowano po 3 do 5 ciał. Funkcjonowało ono od kwietnia 1943 r. do października 1944 r. – przez 1 rok i 6 miesięcy. W piwnicy znajdowała się komora gazowa, w której mordowano ludzi. W ekspertyzie przyjęto, że krematorium nr 3 było w stanie spalić na dobę 3 tys. ciał, co miesięcznie daje liczbę 90 000, co z kolei daje możliwą liczbę spalonych zwłok na 1 618 000.
Krematorium nr 4 oddalone jest o około 500 metrów od krematorium nr 2 i 3. Zostało ono wraz z komorą gazową spalone. Ogrodzenie i wieże strażnicze były podobne jak we wcześniej omawianych krematoriach. Obok znaleziono wysypisko o powierzchni 50 metrów kwadratowych i wysokości 1 metra. Składało się z rzeczy osobistych, wymieszanych z popiołem i niedopalonymi kośćmi ludzkimi. Krematorium nr 4 posiadało 1 piec z 8 retortami, do których jednocześnie ładowano po 3 do 5 ciał. Funkcjonowało ono od końca marca 1943 r. do sierpnia 1944 r. – przez 1 rok i 5 miesięcy. W ekspertyzie przyjęto, że krematorium nr 4 było w stanie spalić na dobę 3 tys. ciał, co miesięcznie daje liczbę 90 000. Po uwzględnieniu ekspertyzy technicznej i zeznaniach świadków przyjęto, że w krematorium nr 4 spalono 765 000 ciał.
Krematorium nr 5 znajduje się niedaleko krematorium nr 4. Zostało ono wysadzone wraz z komorą gazową. System strażniczy był podobny jak w innych krematoriach. Pod gruzami tego krematorium znaleziono ciała 4 mężczyzn i jednej kobiety, obok której leżał też płód dziecka. Kilka metrów od wysadzonego krematorium znaleziono niedopalone szczątki ludzkie – dwie głowy i nogi, tułów oraz dużo innych niedopalonych kości. Znaleziono także klucz na kółku z tabliczką „gazrum” – komora gazowa. Na stole, znajdującym się w pobliżu krematorium, znaleziono preparaty ludzkich części anatomicznych: wątrobę, serce, nerki, płuca i inne części ciała. W pobliżu krematorium znajdowały się doły długości 40 metrów i 3 metrów szerokości, wypełnione popiołem i spalonymi szczątkami kości ludzkich. Z wybuchu ocalało miejsce po piecu krematoryjnym i wentylatorze. Obok znaleziono dużą ilość spalonych kości ludzkich, sztucznych szczęk itp., a wśród nich – 14 szczypiec do wyrywania zębów. W odległości około 200 metrów od krematorium nr 5 znaleziono betonowy walec wraz z uprzężą dla 14 ludzi.
Krematorium nr 5 posiadało 1 piec z 8 retortami, do których jednocześnie ładowano po 3 do 5 ciał. Funkcjonowało ono od końca maja 1943 r. do stycznia 1945 r. – przez 1 rok i 7 miesięcy. W ekspertyzie przyjęto, że krematorium nr 5 było w stanie spalić na dobę 3 tys. ciał, co miesięcznie daje liczbę 90 000. Po uwzględnieniu ekspertyzy technicznej i zeznań świadków przyjęto, że w krematorium nr 5 spalono 810 000 ciał.
Na terenie KL Auschwitz II-Birkenau znaleziono też 250 kg włosów kobiecych. Obok obozu Auschwitz II-Birkenau, który był wtedy budowany w lesie, w końcu 1941 r., wykorzystując opuszczone murowane budynki gospodarcze, zbudowano dwie komory gazowe nr 1 i nr 2.
Komora gazowa nr 1 mogła według przesłuchanych świadków pomieścić jednorazowo od 800 do 1000 osób. Ze względu na długi czas (od 5 do 7 godzin) opróżniania komory po zagazowaniu ludzi, komisja przyjęła, że maksymalnie na dobę można było przeprowadzić 3 gazowania, co oznacza, że można było zagazować do 2500 osób. Ciała zamordowanych były przewożone na 5 wagonikach po wąskich torach do 4 rowów długości 25 do 30 metrów, szerokich na 4 do 6 metrów i głębokich na 2 metry, gdzie ciała były układane na przemian z drewnem i tam je palono. Komora gazowa nr 1 działała do marca-kwietnia 1943 r.
Według świadków, w komorze gazowej nr 2 w ciągu doby można było zagazować do 3000 osób. Ciała palono na 4 lub 6 stosach. Komora działała do kwietnia 1943 r. Później, ze względu na to, że komory gazowe i krematoria obozu Auschwitz II-Birkenau nie mogły sobie poradzić z ilością ludzi przeznaczonych do zamordowania, w maju 1944 r. wznowiono jej działalność. Trwała ona do października 1944 r. W tym drugim okresie ciała palono na stosach na terenie krematorium nr 5 w Auschwitz II-Birkenau.
Obóz Auschwitz III-Monowitz
Obóz Auschwitz III-Monowitz miał powierzchnię 13,23 ha. Znajdował się obok Zakładów Chemicznych Koncernu I.G. Farben. Znajdowało się w nim 70 budynków, które były otoczone dwoma rzędami drutów kolczastych pod napięciem, wzdłuż których znajdowało się 11 wież strażniczych i 38 stanowisk na karabiny maszynowe. Obecnie po obozie zostały tylko niektóre elementy ogrodzenia i nie jest to teren muzeum.
Garbarnia
Oględzinom poddano także garbarnię należącą do obozu KL Auschwitz, znajdującą się w strefie interesów obozu. Znaleziono w niej w workach (ważących od 18 do 20 kg każdy) łącznie 7000 kg włosów, pochodzących, jak stwierdzili eksperci medycyny sądowej, od zmarłych kobiet, których ciała zostały spalone w krematoriach. Ocenili oni, że mogły one pochodzić od 140 000 kobiet.
Wnioski końcowe z wydanej ekspertyzy
W wyniku oględzin krematoriów nr 1, 2, 3, 4, 5 oraz komór gazowych nr 1 i 2, znalezionych włosów, puszek po cyklonie i z cyklonem, rozkopania rowów z popiołami i niedopalonymi ludzkim kośćmi, w oparciu o znalezione dokumenty, zeznania świadków i wyniki wielu ekspertyz stwierdzono, że w obozach Auschwitz I i obozie Auschwitz II-Birkenau uśmiercano ludzi gazami trującymi – przede wszystkim cyklonem.
Ludzi gazowano w komorach gazowych, do których przez specjalne otwory (umieszczone u góry) wsypywano cyklon. Śmierć następowała po 3 do 8 minut. Po 20 minutach otwierano komorę gazową i usuwano ciała. Przed spaleniem ciał usuwano zwłokom złote zęby, zdejmowano pierścienie i kolczyki, a kobietom obcinano włosy.
Zwłoki były palone w krematoriach, a jeśli to nie wystarczało, palono je na stosach wymieszanych z drewnem. Popiół najpierw wysypywano do rzeki Soły i Wisły, a od 1943 r. według ekspertyzy zaczęto wykorzystywać popiół do celów przemysłowych i obóz zaczął go sprzedawać. Popiół zaraz po spaleniu był przesiewany przez specjalne sita, celem poszukiwania dalszych kosztowności, wcześniej nie odnalezionych w ciałach zamordowanych ludzi. Uzyskane złoto było przetapiane w Auschwitz II-Birkenau. Przy krematoriach nr 2, 3, 4 i 5 specjalnie do tego wyznaczeni więźniowie przetapiali złote zęby na sztabki.
Ten zbrodniczy system był sankcjonowany przez najwyższe organy państwowe Niemiec i realizowany przez bezpośrednich wykonawców zbrodni, władze obozowe i osoby reprezentujące liczne firmy budowlane i koncern I.G. Farben Industrie.
Wszystkie prace związane z obsługą komór gazowych i krematoriów wykonywali więźniowie, pracujący w specjalnych komandach zwanych Sonderkommando. Liczyły one od 200 do 1000 osób, były oddzielone od reszty obozu i co trzy miesiące były one likwidowane.
Ustalono także, że w końcowym okresie istnienia KL Auschwitz I, Auschwitz II-Birkenau, Auschwitz III-Monowitz i podobozów Niemcy zniszczyli większość dokumentacji dotyczący transportów przybyłych, ilości więźniów, transportów wywiezionych więźniów, uzyskanych ubrań i ilości włosów, itp. Wszystko, co mogłoby służyć do ustalenia dokładnej liczby zamordowanych. Mimo tego, w trakcie śledztwa uznano, że jest możliwe ustalenie rzędu wielkości zamordowanych osób.
Stwierdzono ostatecznie, że w obozie KL Auschwitz-Birkenau-Monowitz dokonywano masowych zbrodni przeciwko ludzkości. Ten zbrodniczy system był sankcjonowany przez najwyższe organy państwowe Niemiec i realizowany przez bezpośrednich wykonawców zbrodni, władze obozowe i osoby reprezentujące liczne firmy budowlane i koncern I.G. Farben Industrie.
Ostateczne wyliczenia
Ostateczne szacunkowe wyliczenia zostały dokonane przez powołaną komisję w ramach zespołu śledczego. Komisja składała się z ekspertów do spraw technicznych: prof. krakowskiej Akademii Hutniczej dr. Romana Dawidowskiego, prof. dr. Jarosława Dolińskiego z krakowskiej Gazowni, kandydata nauk chemicznych inżyniera mjr. W. F. Ławruszyna i inżyniera A. N. Szuera. Komisja oparła się na znalezionych dokumentach, dokładnych oględzinach krematoriów i komór gazowych, zeznaniach świadków – byłych więźniów zatrudnionych przy ich obsłudze.
Wydzielono trzy okresy w oparciu o rodzaj działających urządzeń do gazowania ludzi i zeznania świadków. Z tego powodu dla każdego okresu przyjęto różne współczynniki procentowe wykorzystania tych urządzeń:
I okres – od końca 1941 r. do marca 1943 r., trwał 14 miesięcy. Miesiące liczono od stycznia 1942 r. do lutego 1943 r. włącznie – bez marca 1943 r. W obliczeniach nie brano pod uwagę roku 1941, mimo, że krematorium powstało na początku 1941 r. W tym okresie działało krematorium nr 1 oraz komory gazowe nr 1 i 2 w pobliżu budowanego obozu Auschwitz II-Birkenau.
W krematorium nr 1 w Auschwitz I w ciągu doby można było spalić od 300 do 350 ciał. W ciągu miesiąca można było spalić 9000 zwłok, co przez okres 14 miesięcy, kiedy krematorium działało, daje możliwą liczbę 126 000 ciał.
Dla okresu I przyjęto współczynnik procentowy przestojów technicznych i wykorzystania krematorium nr 1 do palenia ciał zamordowanych ludzi na 50%, co oznacza współczynnik 0,5. Ostateczny wynik tych obliczeń dla krematorium nr 1 wynosi:
14 (miesięcy) x 9000 (ciał spalonych w jednym miesiącu) x 0,5 (współczynnik wykorzystania urządzeń) = 63 000 (ciał spalonych w krematorium nr 1 w I okresie).
W tym okresie, z powodu niewystarczającej przepustowości krematorium nr 1, uruchomiono dwie komory gazowe nr 1 i 2. Ciała palono na stosach. Współczynnik procentowy przestojów technicznych i wykorzystania tych komór w I okresie przyjęto na 25%, co oznacza współczynnik 0,25.
Komora gazowa nr 1 mogła jednorazowo pomieścić od 800 do 1000 osób. Maksymalnie na dobę można było przeprowadzić 3 gazowania, co oznacza, że można było zagazować do 2 500 osób. Ciała palono na stosach. W komorze gazowej nr 2 w ciągu doby można było zagazować do 3000 osób. Ciała palono na stosach.
14 (miesięcy) x 30 (dni w jednym miesiącu) x 5000 (zagazowanych ludzi w jednym dniu w obu komorach nr 1 i 2 – przyjęto 5000 jako sumę zaokrągloną w dół) x 0,25 (współczynnik wykorzystania urządzeń) = 525 000 (zagazowanych w komorach nr 1 i 2 w I okresie).
Ciała zostały spalone na stosach.
W sumie w I okresie od końca 1941 r. do marca 1943 r. możliwe było spalenie w Auschwitz I w krematorium nr 1 i na stosach przy komorach gazowych nr. 1 i 2:
63 000 (ciał spalonych w krematorium nr 1 w I okresie) + 525 000 (zagazowanych w komorach nr 1 i 2 w I okresie) = 588 000 (ciał spalonych w I okresie w krematorium nr 1 w Auschwitz I i na stosach przy komorach gazowych nr 1 i 2).
II okres – marzec 1943 r. do maja 1944 r. (miesiące liczono od marca 1943 włącznie do kwietnia 1944 włącznie, bez maja 1944), który trwał 13 miesięcy. W tym okresie działały krematoria nr 2, 3, 4 i 5 na terenie obozu Auschwitz II-Birkenau. W ekspertyzie przyjęto, że każde z wymienionych krematoriów było w stanie spalić na dobę 3000 ciał, co miesięcznie daje liczbę 90 000 każde. Dla dalszych obliczeń liczbę spalonych ciał we wszystkich czterech krematoriach (cztery krematoria o maksymalnej wydajności 90 000 w miesiącu każde, czyli 360 000 ciał) zmniejszono do 270000.
Dla okresu II przyjęto współczynnik procentowy wykorzystania urządzeń na 50%, co oznacza współczynnik wykorzystania 0,5. Ostatecznie dla II okresu otrzymano sumę:
13 (miesięcy) x 270 000 (wszystkie 4 krematoria znajdujące się w Auschwitz II-Birkenau miesięcznie mogły tyle spalić ciał) x 0,5 (współczynnik wykorzystania urządzeń w II okresie) = 1 755 000, który to wynik zaokrąglono do 1 750 000 (tyle spalono ciał osób zamordowanych w krematorium nr 2, 3, 4 i 5 w obozie Auschwitz II-Birkenau).
W sumie w II okresie (od marca 1943 r. do maja 1944 r.) możliwe było spalenie w Auschwitz II-Birkenau w krematoriach nr 2, 3, 4 i 5: 1 750 000 ciał.
III okres – maj 1944 r. do października 1944 r. (miesiące liczono od maja 1944 r. włącznie do października 1944 r.), który trwał 6 miesięcy. W tym okresie działały krematoria nr 2, 3, 4 i 5 oraz komora gazowa nr 2, która znajdowała się w pobliży obozu Auschwitz II-Birkenau, i stosy, na których palono ciała zagazowanych w tej komorze ludzi. Ponowne uruchomienie komory nr 2 świadczy o tym, że krematoria 2, 3, 4 i 5 nie mogły już sobie poradzić z ilością ciał zamordowanych ludzi, mimo że pracowały z pełną mocą, wykorzystując, a według świadków nawet przekraczając, czterokrotność norm technicznych. Krematoria znajdujące się w obozie Auschwitz II-Birkenau były według parametrów technicznych określonych przez producenta w stanie w spalić 5 tys. ciał dziennie, a według świadków zdarzało się, że w tym czasie palono nawet 20 tys.
W ekspertyzie przyjęto, że każde z krematoriów nr 2-5 było w stanie spalić na dobę 3000 ciał, co miesięcznie daje liczbę 90 000 dla każdego z nich.
Dla okresu III przyjęto, że krematoria nr 2, 3, 4 i 5 były wykorzystywane w 90%, co oznacza współczynnik wykorzystania 0,9. Urządzenia były wykorzystywane w tym okresie maksymalnie. Przyjęto taki współczynnik ze względu na zeznania świadków oraz ze względu na to, że te cztery krematoria nie dawały sobie rady i uruchomiono ponownie komorę gazową nr 2, znajdującą się obok obozu Auschwitz II-Birkenau. Ostatecznie dla III okresu otrzymano sumę:
6 (miesięcy) x 270 000 (przyjęto, że cztery krematoria znajdujące się w Auschwitz II-Birkenau miesięcznie mogły spalić tyle ciał) x 0,9 (współczynnik wykorzystania urządzeń w III okresie) = 1 458 000, zaokrąglone do 1 450 000 (tyle ciał osób zamordowanych w obozie Auschwitz II-Birkenau w okresie III spalono w krematorium nr 2, 3, 4 i 5).
Komora gazowa nr 2 – w ciągu doby można było w niej zagazować do 3000 osób, została w tym okresie ponownie uruchomiona. Ciała palono na stosach.
6 (miesięcy) x 30 (dni w jednym miesiącu) x 3 000 (zagazowanych ludzi w jednym dniu w komorze nr 2) x 0,5 (współczynnik wykorzystania urządzeń) = 270 000 (zagazowanych w komorze nr 2 w III okresie).
Ciała zostały spalone na stosach.
W sumie w III okresie od maja 1944 do października możliwe było spalenie w Auschwitz II – Birkenau w krematoriach nr. 2, 3, 4 i 5:
1 450 000 (ciał spalonych w II okresie w krematorium nr 2, 3, 4 i 5 w Auschwitz II-Birkenau) + 270 000 (zagazowanych w komorze nr 2 w III okresie) = 1 720 000 (ciał spalonych w III okresie w krematorium nr 2, 3, 4 i 5 w Auschwitz II-Birkenau oraz przy komorze gazowej nr 2).
Razem: 1 720 000 ciał spalono.
Ostatecznie w raporcie komisji przygotowanego dla zespołu śledczego podano ostatecznie liczbę:
588 000 (ciał spalonych w okresie koniec 1941 r. do marca 1943 w krematorium nr 1 w Auschwitz I i przy komorach gazowych nr 1 i 2) + 1 750 000 (ciał spalonych w okresie od marca 1943 r. do maja 1944 r. w krematorium nr 2, 3, 4 i 5 w Auschwitz II-Birkenau) + 1 7200 000 (ciał spalonych w okresie od maja 1944 r. do października 1944 r. w krematorium nr 2, 3, 4 i 5 w Auschwitz II-Birkenau oraz przy komorze gazowej nr 2) = 4 058 000. Po zaokrągleniu, w raporcie podano dolną możliwą liczbę spalonych ciał w obozie Auschwitz I, Auschwitz II-Birkenau oraz na stosach przy komorach gazowych nr 1 i 2 – wynoszącą 4 000 000 ciał.
Metoda liczenia ilości spalonych ciał z dzisiejszej perspektywy wydaje się najwłaściwsza z kilku powodów. Po pierwsze, wobec spalenia dokumentacji obozu w KL Auschwitz-Birkenau-Monowitz, nasza wiedza zdobyta w oparciu o dokumenty będzie zawsze niedostateczna, po drugie – logicznie wyjaśnia te momenty, w których z powodu niemożności poradzenia sobie z ilością ciał do kremacji, zostają uruchomione stosy, na których dodatkowo je palono. Po trzecie, nie trzeba szacować ilości rozstrzelanych w obozie, zmarłych na choroby lub z głodu, wyniku zastrzyków uśmiercających oraz zmarłych w podobozach (w niektórych z nich były krematoria), gdyż wszystkie ciała zmarłych więźniów w obozie były palone6.
Piece krematoryjne na terenie Birkenau, 1942-1943 r. (fot. z zasobu IPN)
Palenie zwłok ofiar zagazowanych w Birkenau, sierpień 1944 r. (fot. z zasobu IPN)
Grupa więźniów sortuje mienie więźniów z transportu do KL Auschwitz-Birkenau, maj 1944 r. (fot. z zasobu IPN)
* * *
Więcej informacji na ten temat znajduje się w pięciotomowej pracy Auschwitz 1940-1945. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu. Zagłada7. W swojej analizie Franciszek Piper ustalił liczbę zagazowanych na minimum 800 tys. i na 300 tys. zmarłych w inny sposób.
1 W literaturze funkcjonuje też nazwa „Komisja Radziecka”. Za Auschwitz 1940-1945. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu. Zagłada. Wyd. Państwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka 1995, red. nauk. Wacław Długoborski, Franciszek Piper, Tom III, str.172.
2 Analiza znajduje się na kartach 664-696, tom 4.
3 W t. 3, karty 427-601 oraz t. 4, karty 602-651.
4 Krematorium II zostało oddane 4 marca 1943 r. Krematorium IV zostało oddane do użytku 22 marca 1943 r. Krematorium V przekazano do użytku 4 kwietnia 1943 r. Krematorium III przekazano do użytku 25-26 czerwca 1943 r.
5 Auschwitz 1940-1945. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu. Zagłada. Wyd. Państwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka 1995, red. nauk. Wacław Długoborski, Franciszek Piper, t. 5, str. 36.
6 Komisja Sowiecka nie znała jeszcze tego dokumentu. W piśmie Zentralbauleitung do grupy urzędowej C w SS-WVHA z 28 czerwca 1943 roku, dobową „wydajność" poszczególnych krematoriów ustalono jak następuje: krematorium I 340 zwłok, krematorium II 1440 zwłok, krematorium III 1440 zwłok, krematorium IV 768 zwłok, krematorium V 768 zwłok. Łącznie wszystkie krematoria mogły spalić na dobę 4756 zwłok. APMO. D-Z. Bau. BW 30/42, k. 2. Za Auschwitz 1940-1945. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu. Zagłada. Wyd. Państwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka 1995, red. nauk. Wacław Długoborski, Franciszek Piper, Tom 3, str.132.
7 Wyd. Państwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka 1995, red. nauk. Wacław Długoborski, Franciszek Piper, t. 3, str.171-178.
