Jednym z argumentów, które uzasadniają takie przedsięwzięcie, jest przypomnienie przesłania grupy myślicieli pozostających na zewnątrz zasadniczego wówczas sporu ideowego. Toczył się on w Polsce pomiędzy reżyserami nowej rzeczywistości spod znaku Marksa i Lenina oraz obrońcami tradycji, która po 1945 r. przybrała katolickie oblicze. Inne z intrygujących pytań, pojawiających się w tym kontekście, dotyczy przyczyn, dla których rządzący byli skłonni tolerować działania TKM.
Geneza i program TKM
W 1956 r., po powrocie do władzy Władysława Gomułki, w Polsce otworzyła się przestrzeń dla oddolnych inicjatyw, przyjmujących także formę różnego typu stowarzyszeń. Społeczeństwo uwierzyło wówczas, że błędy stalinizmu to już przeszłość, a demokracja ludowa ukazuje wreszcie swoje właściwe oblicze.
Efektem tych uwarunkowań było m.in. powstanie w 1957 r. dwóch stowarzyszeń – Towarzystwa Szkoły Świeckiej (TSŚ) i Stowarzyszenia Ateistów i Wolnomyślicieli (SAiW). W tej samej „aurze październikowego zrywu” doszło też do utworzenia TKM. Pierwsze zwiastuny tego wydarzenia pojawiły się w trakcie wystąpienia Kotarbińskiego (i towarzyszącej mu dyskusji) w dniu 13 marca 1957 r., zorganizowanego przez „Klub Dyskusyjny Śródmieście” w Sali obrad Stołecznej Rady Narodowej. Zebranie założycielskie nowego stowarzyszenia odbyło się natomiast 20 maja 1958 r. w Pałacu Kultury i Nauki pod przewodnictwem Kotarbińskiego. Formalne utworzenie TKM poprzedziły referat red. Michała Pankiewicza pt.: „O zadaniach Towarzystwa Kultury Moralnej” oraz uchwalenie statutu.
Tadeusz Kotarbiński (1886-1981). Fot. AIPN
Pankiewicz nie tylko przyczynił się do powstania TKM, ale jako sekretarz generalny stowarzyszenia animował jego działalność do 1973 r. Był on jedną z wielu barwnych, chociaż mniej znanych, postaci, które emanowały energią i oryginalnymi poglądami, korzystając z możliwości, jakie dawało stowarzyszenie. Współzałożycielami TKM byli także Stanisław Jabłoński, przedwojenny komandor-porucznik Marynarki Wojennej, Jan Dębski, prezes Komitetu Warszawskiego Stronnictwa Ludowego, oraz Mieczysław Zawistowski, pracownik Ministerstwa Przemysłu Materiałów Budowlanych1.
W Statucie TKM zapisano, że:
„Celem towarzystwa jest krzewienie kultury moralnej w życiu jednostki, rodziny i społeczeństwa oraz praca nad postępem wiedzy w tej dziedzinie”.
W dokumencie tym przedstawiono także sposoby realizacji sprecyzowanych w powyższy sposób zamierzeń. Znalazły się wśród nich: prowadzenie i popieranie wszelkich prac badawczych w dziedzinie wiedzy moralnej; upowszechnianie wiedzy moralnej w społeczeństwie w drodze wykładów, odczytów, publicznych dyskusji i wystaw; wydawanie, inicjowanie i rozpowszechnianie wydawnictw naukowych i popularnych z dziedziny kultury moralnej; współpraca z innymi organizacjami w zakresie organizowania i upowszechniania czytelnictwa w zakresie kultury moralnej itp.
Notatka dot. wyników kontroli działalności statutowej Towarzystwa Kultury Moralnej , 1969 r. Fot. AIPN
Fragment artykułu: Otto Uhlig, Z działalności Towarzystwa Kultury Moralnej w Kielcach, „Biuletyn Informacyjny TKM”, nr 1 (7), 1962.
W porównaniu do idei, którymi inspirowali się założyciele TSŚ i SAiW, zwolennicy TKM odnosili się do bardzo szerokiego spektrum poglądów. Zawistowski, wchodzący w skład Rady Programowej TKM, wskazywał, że w działalności stowarzyszenia
„odpowiednio do warunków należy uwzględniać zarówno motywację czerpaną z filozofii idealistycznej, jak materialistycznej, jak też i z doktryn religijnych”2.
Inspiracje płynące z podobnych przemyśleń miały umożliwić przeciwdziałanie „anarchii moralnej” narastającej
„w pracy zawodowej, w życiu rodzinnym, w stosunku obywatela do społeczeństwa a zwłaszcza do własności społecznej, w stosunku organów państwa do obywatela, we wzajemnym współżyciu ludzi, w sposobie życia młodzieży”3.
W praktycznym ujęciu podejmowanych przez TKM działań krzewienie „konstruktywnych ideałów moralnych i społecznych” winno łączyć się ze zwalczaniem różnego typu „kultów”: „pełnego brzucha”, „użycia”, „pieniądza”, „cwaniactwa”, „kariery za wszelką cenę”, „moralnego nihilizmu”4.
Należy podkreślić, że podstawą dla programu TKM stanowił system filozoficzny Kotarbińskiego, w którym szczególną rolę odgrywały logika, etyka i prakseologia. Miały one wielką praktyczną wagę, gdyż – jak wskazywał sam Profesor –
„w zaniedbaniach logiki niknie sensowność, w niedowładach etyki rodzi się przestępczość, a w niedoszacowaniach prakseologii powstaje niedołęstwo i bałagan”5.
W tym systemie szczególną rolę odgrywał miała koncepcja etyki niezależnej oraz postawa samego jej autora będącego „drogowskazem, który zmierza w kierunku przez się wskazanym”6. Etyka Kotarbińskiego była niezależna zarówno od religii jak i materializmu dialektycznego. Wbrew powielanym niejednokrotnie opiniom nie była także ateistyczna. System ten nie zakładał ani istnienia, ani nieistnienia Boga, mógł go więc przyjąć „człowiek wierzący, jak i niewierzący, zarówno spirytualista, jak i materialista”7. Kotarbiński odróżniał ponadto ateizm od bezbożnictwa.
Działalność TKM w latach 1958-1973
TKM działalnością obejmował cały teren PRL, stowarzyszenie miało prawo zakładania okręgów w miastach wojewódzkich oraz kół. Pod względem struktury organizacyjnej przypominało TSŚ i SAiW. Naczelnym organem stowarzyszenia pozostawał Walny Zjazd Delegatów TKM, który miał obradować raz na dwa lata i wybierać członków kolejnych zarządów głównych. Pomiędzy walnymi zjazdami delegatów stowarzyszeniem zarządzali prezes i sekretarz generalny wraz z innymi działaczami wchodzącymi w skład Zarządu Głównego. W październiku 1959 r. ukazał się pierwszy numer „Biuletynu Informacyjnego TKM”, naczelnego organu stowarzyszenia. W ciągu pierwszych dwóch lat istnienia utworzono pięć kół w warszawskim okręgu TKM (Mokotów, Śródmieście, Muranów ze Starym Miastem, Żoliborz i Praga) oraz okręgi w Łodzi, Kielcach, Krakowie, Katowicach, Wrocławiu, Poznaniu i Gdańsku.
Do cyklicznych działań TKM należały przede wszystkim „publiczne zebrania dyskusyjne”, które poprzedzały referaty znanych specjalistów z zakresu etyki. Dyskusje podczas tych spotkań bywały burzliwe, a zapisy niektórych z nich były publikowane w „Biuletynie Informacyjnym TKM”. Prelegentami byli, obok Kotarbińskiego, m.in.: January Grzędziński, Tadeusz Garczyński, Józef Keller, Władysław Bieńkowski, Julian Hochfeld, Melchior Wańkowicz, czy Leszek Kołakowski. Ciekawą inicjatywą TKM, realizowaną w porozumieniu z innymi podmiotami, były konkursy, które wpisywały się w debatę na temat roli kodeksów etycznych w funkcjonowaniu różnego typu organizacji. Sporym sukcesem okazał się konkurs na pracę o etyce zawodowej nauczyciela, ogłoszony w 1965 r. przez TKM i ZNP. Nadesłano na niego 115 prac.
Biuletyn Informacyjny Towarzystwa Kultury Moralnej
Biuletyn Informacyjny Towarzystwa Kultury Moralnej
Od początku istnienia TKM było dla rządzących enfant terrible. Różne organy administracji państwowej wysuwały też wobec tego stowarzyszenia zastrzeżenia natury formalnej, związane z realizacją zadań statutowych oraz w ogóle „nie przejawianiem aktywności”. Pojawiały się również zarzuty natury politycznej, formułowane przez funkcjonariuszy MSW. Stanisław Filipiak, dyrektor Departamentu III MSW, stwierdzał w lipcu 1964 r. m.in.:
„Zasadniczy kierunek w działalności Towarzystwa nadawany jest przez ob. Michała Pankiewicza, który pełni funkcję sekretarza generalnego. Skupił on w Towarzystwie szereg działaczy prawicy socjaldemokratycznej. (…) Pod kierownikiem Pankiewicza i dobranych przez niego ludzi Towarzystwo Kultury Moralnej coraz wyraźniej przejmuje rolę b. Klubu »Krzywe Koło«, stając się platformą dla głoszenia poglądów antysocjalistycznych”8.
W 1965 r. w TKM istniało 9 okręgów (Białystok, Gdańsk, Katowice, Kielce, Kraków, Łódź, Poznań, Warszawa, Wrocław) i 28 kół oraz liczyło ono 947 członków wywodzących się „przede wszystkim ze środowiska inteligencji, reprezentujących różne zawody naukowcy, adwokaci, literaci, redaktorzy, dziennikarze, nauczyciele i inni”9.
Michał Pankiewicz (1887-1980). Fot. NAC
Rok ten okazał się też przełomowy w historii stowarzyszenia. Wpływ na coraz bardziej skomplikowaną sytuację TKM miało kilka okoliczności. Trudności organizacyjne i narastające napięcia wewnętrzne miały drugorzędne znaczenie. Wydaje się również, że działacze TKM zachowali rozsądek recenzując niektóre z posunięć rządzących. W czerwcu 1965 r. na Kolegium MSW TKM zostało jednak wymienione wśród trzech stowarzyszeń „stwarzających zagrożenie dla bezpieczeństwa i porządku publicznego”.
Znalazły się wśród nich także: Związek Literatów Polskich i klub środowiskowy „Ognisko” oraz Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce. Działaczom TKM zarzucano: „sianie zamętu ideologicznego”, działalność nielegalną i opozycyjną, „publikowanie w Biuletynie wrogich wypowiedzi”, organizowanie publicznych dyskusji bez zezwolenia, dopuszczanie do wystąpień w ich trakcie osób pokroju Grzędzińskiego, Ludwika Hassa i Kołakowskiego oraz szereg uchybień natury formalnej10.
W tym też roku wdrożono strategię ograniczania działalności TKM. Każdy numer „Biuletynu Informacyjnego TKM” miał odtąd podlegać kontroli GUKPiW, zmniejszono zarazem jego nakład z dwóch do jednego tysiąca egzemplarzy. Zdecydowano również, by „prasa, radio i TV nie zamieszczały informacji o TKM” oraz postanowiono „wzmocnić nadzór Urzędu Spraw Wewnętrznych St. RN nad działalnością TKM”11. Ograniczono także podstawową formę oddziaływania TKM, jaką stanowiły odczyty. Prezydia wojewódzkich rad narodowych zleciły natomiast kontrolę w okręgach TKM w Białymstoku, Krakowie, Katowicach, Łodzi i Poznaniu, w wyniku których „wydziały spraw wewnętrznych zawiesiły działalność kontrolowanych jednostek”12. MSW zaczęło ponadto podsycać niesnaski wewnątrz samego stowarzyszenia.
W kwietniu 1971 r. Tadeusz Wrębiak kierownik Wydziału Propagandy i Agitacji KC PZPR w piśmie do Jana Szydlaka sekretarza KC PZPR sugerował, by biorąc pod uwagę opinie komitetów wojewódzkich PZPR na temat TKM
„dokonać likwidacji TKM w Krakowie i Kielcach w maju, a w Warszawie zgodnie z propozycjami KW w lipcu 1971 r.; umożliwić członkom TKM włączenie się do pracy w TKKŚ i wprowadzić w skład prezydiów Zarządów Wojewódzkich TKKŚ, przedstawicieli TKM tam, gdzie to możliwe i potrzebne; przeprowadzić rozmowę z prezesem Zarządu Głównego TKM prof. T. Kotarbińskim i zaproponować mu funkcję honorowego prezesa Zarządu Głównego TTKŚ”13.
Historię TKM w zakreślonych ramach zamyka V Walny Zjazd Delegatów TKM, który odbył się 27 maja 1973 r. W trakcie tego wydarzenia odczytano list Kotarbińskiego, w którym informował on, że „ze względu na zły stan zdrowia nie może uczestniczyć w obradach i zrzeka się funkcji Prezesa Zarządu Głównego TKM”14.
Schemat struktury organizacyjnej Towarzystwa Kultury Moralnej z SO „Sokrates”, 1979 r. Fot. AIPN
Pankiewicz, składając sprawozdanie z działalności TKM w latach 1969-1973, zasugerował, że po rezygnacji Kotarbińskiego należy rozwiązać stowarzyszenie. Tego postulatu jednak nie poddano głosowaniu.
Na czele TKM jako prezes ZG stanął Stefan Matuszewski. Jego list do Sekretariatu KC PZPR, przesłany w styczniu 1974 r., pozostaje wyrazem ideologicznej wolty, jaka dokonała się wówczas w stowarzyszeniu. Matuszewski pisał w nim m.in.:
„Po wielu latach małej aktywności i wewnętrznych zmagań udało się przezwyciężyć trudności ideologiczne i personalne, doprowadzić w 1973 r. do poważnych zmian personalnych we władzach Towarzystwa, dzięki czemu stał się możliwy twórczy dialog między członkami reprezentującymi różne kierunki światopoglądowe i możliwe opracowanie programu działania dla dobra społeczeństwa w oparciu o uchwały VI Zjazdu Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, I Krajowej Konferencji Partyjnej i program partyjno-rządowy”15.
Stefan Matuszewski (1905-1985). Fot. NAC
Wnioski
Historia TKM pozostaje jednym z mniej znanych epizodów z okresu PRL. Powstanie i działalność organizacji skupiającej w swoich szeregach grupę idealistów, wierzących w siłę sprawczą swoich ideałów i argumentów w świecie zdominowanym przez politykę i przemoc, zasługuje jednak na uwagę. Osobą, wokół której koncentrowały się ich wysiłki i która stanowiła inspirację do działań, był prof. Kotarbiński. Siła jego intelektu i przekonań, realizowanych z niezwykłą konsekwencją w realiach społeczno-politycznych dalekich od stabilności, stawały się motywacją, której nie sposób przecenić. W punkcie wyjścia założenia i projekty działaczy TKM były skazane jednak na porażkę. Władze komunistyczne, tolerując samego Kotarbińskiego, z rezerwą przyjmowały jego koncepcje filozoficzne, niemożliwe do uzgodnienia z obowiązującą doktryną marksistowsko-leninowską. Przez większość polskiego społeczeństwa, odwołującego się do chrześcijańskich przekonań religijnych, normy moralne uzasadniane wyłącznie siłą ludzkiego rozumu również były przyjmowane z dystansem i niezrozumieniem.
TKM miało być organizacją elitarną, oddziałującą silnie na społeczeństwo. Za sprawą decydentów z KC PZPR zostało jednak skutecznie od niego odizolowane. Szykany administracyjne, użycie technik operacyjnych oraz blokada medialna skutecznie ograniczyły możliwości propagowania idei stanowiących konkurencję dla moralności socjalistycznej. Po rezygnacji Kotarbińskiego, TKM straciło swoją wyrazistość i, jak przewidział jego pierwszy prezes, zostało zepchnięte na „drogę transmisji”16.
1 AIPN, 0296/240, t. 1, MSW w Warszawie [1944] 1956-1990, Informacje dot. Towarzystwa Kultury Moralnej, Związku Harcerstwa Polskiego oraz Polskiego Związku Esperantystów, Notatka, Warszawa, 30 III 1963 r., k. 26.
2 M. Zawistowski, Kierunki i metody pracy Towarzystwa Kultury Moralnej, „Biuletyn Informacyjny TKM”, nr 2 (8), wrzesień 1962, s. 7.
3 Tamże, s. 5.
4 Tamże, s. 9-10.
5 AAN, Akta Adama Kotarbińskiego, 2719/332, Felietony dotyczące Tadeusza Kotarbińskiego, A. Kotarbiński, O spuściźnie Tadeusza Kotarbińskiego, IX 2001, k. 17. Zob. A Kotarbiński, Profesor Tadeusz Kotarbiński – wskazania na przełomie wieków [w:] Profesor Tadeusz Kotarbiński – wskazania dla przedsiębiorczości przełomu wieków, red. E. Pietraszkiewicz, Olsztyn, 2002, s. 50.
6 J. Pelc, Tadeusz Kotarbiński (1886-1981) [w:] Wielcy filozofowie polscy. Sześć studiów, Warszawa 1997, s. 38.
7 J. Kotarbińska, Przesłanie Tadeusza Kotarbińskiego [w:] Logika, praktyka, etyka: przesłania filozofii Tadeusza Kotarbińskiego. Fragmenty filozoficzne, seria 4, Warszawa 1991, s. 258.
8 AIPN, 1585/22620, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w Warszawie 1954-1990, Towarzystwo Kultury Moralnej-działalność. Informacje, notatki, korespondencja, Informacja w sprawie działalności stowarzyszenia pn. Towarzystwo Kultury Moralnej, Warszawa, 9 VII 1964 r., k. 4.
9 AIPN, 1585/22620, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w Warszawie 1954-1990, Towarzystwo Kultury Moralnej-działalność. Informacje, notatki, korespondencja, Towarzystwo Kultury Moralnej, 6 IX 1965 r., k. 14.
10 AIPN, 0296/253, t. 3, MSW w Warszawie [1944] 1956-1990, Działalność stowarzyszeń twórczych i naukowych, Tezy do wystąpienia na Kolegium MSW poświęconego omówieniu działalności stowarzyszeń, czerwiec 1965 r., k. 11.
11 AAN, KC PZPR, 237/VIII-1122, Wydział Propagandy i Agitacji, Sektor Organizacji Masowych, Notatka o działalności Towarzystwa Kultury Moralnej, marzec 1970 r., k. 12.
12 AIPN, 1585/22619, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w Warszawie 1954-1990, Towarzystwo Kultury Moralnej-organizacja i działalność Zarządu Głównego i oddziałów terenowych. Notatki, informacje, protokoły z kontroli, korespondencja, Notatka dot. realizacji wniosków w sprawie Towarzystwa Kultury Moralnej, zawartych w informacji nr D-01000/65 z dnia 14 XII 1965 r., Warszawa, 28 II 1966 r., k. 239.
13 AAN, KC PZPR, XXXI-28, Wydział Propagandy i Agitacji, TKKŚ, TKM, TPPR, Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich, Międzynarodowy Komitet Oświęcimski, Notatka o Towarzystwie Kultury Moralnej, Warszawa, 7 IV 1971 r., k. 9.
14 AIPN, 1585/22623, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w Warszawie 1956-1990, Towarzystwo Kultury Moralnej-działalność. Informacje, skład imienny zarządu, notatki, korespondencja. Organy Zarządu Głównego i Zarządu Oddziału Warszawskiego 1970-1974, Informacja opracowana przez płk Karola Pawłowicza, I zastępcę Komendanta Stołecznego MO ds. SB w Warszawie, Warszawa, 28 V 1973 r., k. 57.
15 AIPN, 1585/22623, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w Warszawie 1956-1990, Towarzystwo Kultury Moralnej-działalność. Informacje, skład imienny zarządu, notatki, korespondencja. Organy Zarządu Głównego i Zarządu Oddziału Warszawskiego 1970-1974, Odpis pisma prezesa ZG TKM do Sekretariatu KC PZPR, Warszawa, styczeń 1974 r., k. 92.
16 AIPN, 1585/22623, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w Warszawie 1956-1990, Towarzystwo Kultury Moralnej-działalność. Informacje, skład imienny zarządu, notatki, korespondencja. Organy Zarządu Głównego i Zarządu Oddziału Warszawskiego 1970-1974, Informacja opracowana przez płk Karola Pawłowicza, I zastępcę Komendanta Stołecznego MO ds. SB w Warszawie, Warszawa, 23 III 1974 r., k. 108.
